Nhà máy đóng tàu Huyndai-Vinashin ở phía nam Vân Phong (Ảnh nguồn: Dân Trí)

Ngoài Vân Phong, nơi nào có thể làm cảng TCQT?

Trong Quyết định số 202/1999/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, phê duyệt quy hoạch hệ thống cảng biển Việt Nam đến năm 2010 thì Vân Phong là khu vực duy nhất trên 3000km bờ biển Việt Nam được quy hoạch thành cảng trung chuyển quốc tế. Tại sao lại duy nhất chỉ có Vân Phong mà không phải một chỗ nào khác trên bờ biển của Việt Nam? 

Nhiều người cho rằng, không xây cảng trung chuyển quốc tế tại Vân Phong vẫn có thể xây nơi khác, chẳng hạn Chân Mây.

Trước hết, ta biết rằng do tác động của dòng chảy ngầm từ bắc cực về xích đạo trong khi trái đất quay từ Tây sang Đông nên với vị trí và hướng của vịnh Chân Mây mở về hướng Bắc, vịnh này đang trong trạng thái bị bồi lấp và hoàn toàn bị hở khi bão đến xoáy theo chiều ngược kim đồng hồ, không thuận tiện cho neo đậu và xây dựng cảng.

Bảo vật Vân Phong: Lựa chọn ứng xử thế nào? Bộ, ngành kiến nghị lập hội đồng thẩm định dự án Posco Tuần này, Văn phòng T.Ư Đảng khảo sát vịnh Vân Phong Xây dựng cảng biển Vân Phong: Một quyết định đúng đắn! Vân Phong: Chính phủ khẳng định ưu tiên cảng nước sâu Xin đừng lãng phí tài nguyên ở Vân Phong! Vân Phong - Cảng phía mặt trời Vân Phong: Lựa chọn lợi ích trước mắt hay lâu dài? VP T.Ư nhận ý kiến về dự án thép tại Vân Phong Hai lựa chọn cho Vân Phong: phát triển hay ô nhiễm nặng? Vân Phong: Lợi ích dân tộc phải lớn hơn lợi ích nhóm Cục Hàng hải đề xuất tìm chỗ khác cho dự án thép

Vịnh Chân Mây có diện tích mặt nước quá nhỏ, chỉ 2.013 ha so với diện tích mặt nước của Vân Phong là trên 43.000 ha. Thử tưởng tượng một cảng trung chuyển quốc tế cùng lúc có hàng trăm con tàu hoạt động như Rotterdam của Hà Lan hay Antwerp của Bỉ sẽ xoay sở ra sao trong một diện tích mặt nước như vậy?

Tuyến nước có thể xây dựng được cảng nước sâu ở vịnh Vân Phong rất dài, tương ứng với độ rộng mặt nước, trong khi đó tuyến nước có thể xây dựng cầu tàu tại Chân Mây (theo quy hoạch dài hạn) cũng chỉ có tới được 2.300 m. Chiều dài này chưa đủ cho 7 bến cho thế hệ tàu post –panamax (350m/bến).

Thử hỏi có một cảng trung chuyển quốc tế nào trên thế giới mà tổng chiều dài bến chỉ đủ cho 6 con tàu hoạt động?

Độ sâu của vịnh Chân Mây từ 6-14m. Trong khi đó, theo báo cáo của đoàn nghiên cứu JICA, Nhật Bản thì từ năm 1977 nhiều nước như Singapore, Hông Kông đã ngừng việc xây dựng thêm các cầu cảng có độ sâu dưới 14 m.

Độ sâu -14m hiện nay chỉ cho phép các con tầu container có trọng tải 50.000 DWT, tương đương với cỡ tàu chở 3.000 TEU cập bến. Hiện nay, trên thế giới người ta đã dùng những con tàu có trọng tải lớn hơn, 4.000 TEU thậm chí 6.000 TEU, và còn đang bàn đến những con tàu 8.000 TEU thậm chí 10.000 TEU.

Khi đó thì độ sâu 14m không còn đáp ứng được nhu cầu mớn nước cho các con tàu đó nữa. Hầu hết diện tích mặt nước của vịnh Vân Phong có độ sâu 17-22m, thậm chí ngay sát bờ phía Tây của bán đảo hòn Gốm cũng sâu tới 27m, trong khi chiều rộng chỗ hẹp nhất trên luồng cũng trên 400 m, cho phép các loại tàu có thể lưu thông hai chiều thuận lợi, an toàn. Tốc độ dòng chảy trong luồng của vịnh Vân Phong, theo những số liệu chính thức của Viện hải dương học Nha Trang, là 20-25 cm/giây.

Vân Phong hội đủ điều kiện cảng trung chuyển

Vịnh Chân Mây với cửa quay lên phía Bắc dễ bị bồi lấp (Với độ sâu 6m, Dung Quất cũng có vị trí tương tự). Nếu phát triển thì cần phải xây dựng đê chắn sóng, cát. Theo báo cáo quy hoạch chi tiết nhóm cảng số 3 nói trên, thì ở Chân Mây, cần phải xây dựng khoảng 2.400m đê chắn sóng phía Bắc và 1.400m chắn cát phía Tây (kè bờ).

Chi phí xây dựng đê chắn sóng từ độ sâu -20m, theo ước tính của chuyên gia tư vấn JICA là từ 80-120 triệu USD/km, với độ dài đê chắn sóng 1,7km (tính tối thiểu cho đê phía Bắc) thì cũng đã khoảng 200 triệu USD. Trong khi đó, vịnh Vân Phong có bán đảo Hòn Gốm làm thành một đê chắn sóng tự nhiên, che chắn hoàn toàn sóng và gió từ hướng Bắc và hướng Đông, làm cho vùng neo đậu và làm cảng trong vũng Đầm Môn hoàn toàn yên tĩnh.

Chưa kể vịnh Vân Phong hơn hẳn Chân Mây ở khả năng tiếp cận của Vân Phong với các tuyến đường hàng hải quốc tế. Là điểm cực Đông của bán đảo Đông Dương, Vân Phong gần nhất đến các tuyến hàng hải quốc tế, cách tuyến Bắc – Nam 12 hải lý, tuyến Nam - Bắc 160 hải lý, trong khi đó vịnh Chân Mây cách tuyến Bắc – Nam 155 hải lý và tuyến Nam – Bắc 300 hải lý (xem biểu đồ).

Tổn phí cho các nhà vận tải biển không chỉ đơn thuần là chi phí dầu, nước, và lương thuyền viên mà quan trọng hơn là thời gian đưa hàng tới cảng, đích phục vụ cho nhu cầu của chủ hàng. Tất cả những yếu tố đó đủ để các nhà kinh doanh vận tải biển phải cân nhắc.

Tất nhiên, như vậy không có nghĩa Vân Phong chỉ cần có đủ các yếu tố đó là đã thành cảng TCQT mà cần thêm những nhân tố khác, trong đó, quan trọng nhất là có một lượng hàng nội địa cần thiết ban đầu để thu hút các hãng tàu lớn đến ăn và trả hàng, đồng thời mang theo hàng trung chuyển của mình tới cảng. 

Thông thường, một cảng trung chuyển quốc tế có tới 70% lượng hàng đến cảng rồi lại chuyển tiếp đi một cảng khác, còn 30% là hàng nội địa (xuất nhập khẩu của quốc gia có cảng). Hiện tại, Vân Phong chưa thỏa mãn điều kiện này, nhưng với tầm nhìn dài hạn hơn thì hoàn toàn có thể, nhất là khi ta có chính sách hấp dẫn để tạo nguồn hàng, tạo tuyến hàng hải. 

Việc Tổng công ty hàng hải Việt Nam được phép xây dựng 2 cầu cảng container cho tàu 80.000 DWT là một động thái tốt, cú huých cho quá trình phát triển theo hướng này.

Thép hay Cảng?

Vân Phong nhìn từ bờ (Ảnh nguồn: Dân Trí)

Theo quy hoạch vịnh Vân Phong do TEDI South chuẩn bị, mặt nước khu vực Đầm Môn sẽ là nơi neo đậu, quay trở, hành hải cho tàu bè. Đường bờ biển chạy dọc theo bán đảo Hòn Gồm sẽ là nơi xây cảng. Các công trình cảng như nhà kho, bến bãi, các khu dịch vụ hàng hải hỗ trợ khác sẽ được xây dựng tại đây. Sau khi có bến bãi, kho hàng sẽ là các phân khu như gia công, chế biến, lắp ráp... đối với hàng hóa trung chuyển qua đây cũng sẽ phải nằm ở khu vực này. Đây là đặc điểm nổi bật của cảng trung chuyển quốc tế so với các cảng thông thường.

Quan trọng hơn, dù sẽ không chiếm nhiều diện tích đất là khu thương mại, là đầu mối buôn bán của các chủ hàng có hàng trung chuyển qua cảng, và khu dịch vụ tài chính, ngân hàng phục vụ cho tất cả các hoạt động kinh tế thương mại, gắn với hoặc bắt nguồn từ cảng trung chuyển quốc tế. Đồng thời, với việc hình thành các phân khu đó cũng là sự hình thành nên khu vực đô thị với dân cư và những tiện ích phục vụ đời sống.

Tất cả những phân khu này gắn kết, đi liền và hỗ trợ nhau trong tổng thể khu kinh tế Vân Phong và đều chỉ có thể xây dựng trên trung tâm bán đảo Hòn Gốm vì chúng đều phải gắn với cảng trung chuyển quốc tế. Nếu lấy bán đảo Hòn Gốm xây nhà máy luyện thép thì không còn chỗ cho tất cả các phân khu này và cũng đồng nghĩa với việc chúng ta chấp nhận sẽ không có cảng trung chuyển quốc tế.

Cảng trung chuyển quốc tế của Việt Nam, không có Đầm Môn, không có Hòn Gốm sẽ chết. Nhưng nhà máy thép không có Hòn Gốm thì có thể đặt ở một vị trí khác, vì nó không đòi hỏi phải có tuyến nước sâu như cảng trung chuyển quốc tế.

Chúng ta nên đặt nhà máy luyện thép này tại khu vực phía Nam của vịnh Vân Phong, nơi hiện nay đang có nhà máy sữa chữa tàu biển Vinashin - Huyndai, cũng gần với khu vực hòn Mỹ Giang, nơi Tổng công ty xăng dầu Việt Nam vừa xây dựng một kho xăng dầu. Luyện thép cũng là một ngành công nghiệp bẩn, gây ô nhiễm. Chúng ta nên tập trung vào một khu vực gần nhau để dễ có biện pháp xử lý về ô nhiễm môi trường chung cho cả khu vực.

Cánh cò trên đầm phá Tuần Lễ, Vạn Ninh. (Ảnh nguồn: Dân Trí)

Nếu chúng ta để nhà máy luyện thép ở bán đảo Hòn Gốm, phía Bắc của vịnh Vân Phong, trong khi phía Nam vịnh đã có nhà máy sữa chữa tàu biển Vinashin - Huyndai, toàn bộ khu vực vịnh này và vùng phụ cận sẽ bị ô nhiễm, không thể phát triển được những ngành kinh tế khác như nuôi trồng thủy sản, du lịch...

Làm một phép tính đơn giản với một số giả định:

a. Xây nhà máy thép tại bán đảo Hòn Gốm

Bt = Bth (10) + Bcb (0) + Bcn (2) = 12

b. Xây nhà máy thép tại khu vực phía Nam vịnh Vân Phong, xây cảng trung chuyển quốc tế tại bán đảo Hòn Gốm:

Bt = Bth (8) + Bcb (10) + Bcn (5) = 23

Trong đó: Bt = Tổng lợi ích của khu vực vịnh Vân Phong mang lại.

Bth = Lợi ích mà nhà máy thép mang lại, bằng 10 nếu ở Hòn Gốm, bằng 8 nếu ở cùng khu vực với Vinashin - Huyndai.

Bcb = Lợi ích mà cảng trung chuyển quốc tế mang lại, bằng 10 nếu xây ở Hòn Gốm và bằng 0 khi không xây dựng được ở đây.

Bcn = Lợi ích mà các ngành kinh tế khác trong khu vực mang lại, bằng 2 nếu xây nhà máy théo ở Hòn Gốm và bằng 5 nếu xây cảng trung chuyển quốc tế ở Hòn Gốm.

Tuyến nước sâu là tài nguyên quý giá của quốc gia, cần được sử dụng tối ưu nhất. Dù vịnh Vân Phong nằm ở tỉnh Khánh Hòa, nhưng tầm cỡ của nó đã vượt quá giới hạn tỉnh, mang tầm cỡ quốc gia, khu vực và thế giới.

Quyết định sử dụng Vân Phong như thế nào không thể chỉ tính đến lợi ích của riêng Khánh Hòa mà phải tính rộng hơn, xa hơn. Đã đến lúc chúng ta phải biết lựa chọn dự án đầu tư mang lại lợi ích tối đa ở tầm lâu dài cho dân tộc.

• Lê Vũ Khánh