-----------------------------------------
“Chúng ta đang bay qua Đèo Ngang, độ cao bảy nghìn ba trăm mét. Chúng tôi kính mời quý khách dùng bữa nhẹ trên máy bay…”.

Tiếng cô chiêu đãi viên làm chúng tôi bừng tỉnh cơn thiu thiu trong bầu không khí mát lạnh càng đáng quý bởi khác quá xa sự oi nồng ở mặt đất lúc máy bay cất cánh, giữa mùa hè hầm hập gió Tây Nam.

Tôi nhìn qua cửa sổ. Dưới kia là một biển mây. Đâu là Đèo Ngang không thấy. Đâu là nơi con đường thiên lý nhoi ra phía biển để quặt vòng trở lại và đi qua dưới Hoành Sơn Quan, nơi đây xưa Bà huyện Thanh Quan từng hạ cáng nghỉ chân và nay những người qua lại cũng thường dừng xe ngắm trời mây non nước.

Đứng ở điểm cao này nhìn xuống thấy xóm chợ lác đác mấy nhà bên con sông nhỏ có chiếc cầu vắt vẻo bắc qua, và những người đốn củi bên sườn núi trông quả có dáng lom khom thật. Một thoáng hoài cổ gợi lên trong lòng tôi sớm tan biến trước cảm giác khoan khoái tự hào về thiên nhiên đất nước.

Dưới tôi bây giờ là biển mây; núi đèo sông nước với bao gian khổ của khách bộ hành đều trở thành mơ hồ sau màn mây. Một kỷ niệm chợt nhói trong lòng tôi như một mũi kim châm.

"Dưới tôi bây giờ là biển mây; núi đèo sông nước với bao gian khổ của khách bộ hành đều trở thành mơ hồ sau màn mây." (Ảnh: Zim"s blog)

Tôi đã nhiều lần vào ra theo chiều dài đất nước, cuốc bộ có, đi xe có, và đi máy bay tầm thấp, tầm cao cũng có. Tôi đã nhiều lần qua Đèo Ngang. Nhưng chủ nhật hôm nay là một ngày đặc biệt. Đúng mười năm trước, một trái tim lớn đã ngừng đập. Anh Nguyễn Chí Thanh, người con ưu tú của dân tộc, một người cộng sản qua đời.

Hai tiếng Đèo Ngang do cô chiêu đãi viên vừa thốt ra bất giác gợi lên trong tôi hình ảnh chúng tôi cùng anh Thanh ngồi bệt xuống vệ cỏ ở lưng chừng đèo và cùng nhau đoán xem đâu là nơi Bà huyện từng đặt cáng dừng chân, để cho  khung cảnh thiên nhiên lắng đọng trong tâm hồn tinh tế của bà những tứ thơ bất hủ.

Một người nào đó nói: “Đường cái quan bây giờ còn vắt vẻo như thế này, thời Bà huyện Thanh Quan chắc vất vả gấp mấy”. Anh Thanh trầm ngâm: “Đất nước ta dài và hiểm trở. Hãy nghĩ lại xem: cứ cách nhau mấy trăm cây số lại có một đèo cao nhô ra biển. Máy bay là phương tiện giao thông thích hợp nhất”.

Đại tướng Nguyễn Chí Thanh - Người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Và nở một nụ cuời anh nói tiếp ngay: “Nói vậy thôi chứ đi công tác nông thôn thì dù có máy bay ngoại hạng mình cũng không đánh đổi chiếc xe hơi dã chiến này. Đi ngày đàng học sàng khôn mà. Đi đường bộ còn được nhìn nước nhìn trời, xem người xem cảnh, đi máy bay chỉ thuận tiện cho những lúc mình cần ngủ mà thôi”.

Dạo ấy theo chỉ thị trực tiếp của Bác Hồ, anh hăm hở bôn ba từ Vĩnh Linh ra Lạng Sơn, từ Châu thổ sông Hồng lên núi rừng Tây Bắc để làm dấy lên phong trào thi đua học tập, đuổi kịp và vượt hợp tác xã Đại Phong (Quảng Bình).

Máy bay lúc này hẳn đang bay sóng đôi với Trường Sơn. Rặng núi lịch sử - mà anh đã dùng làm bút hiệu cho nhiều bài bình luận chính trị quân sự làm chấn động dư luận thời chống Mỹ - từng nhiều lần mang dấu chân anh, không chỉ sau này mà ngay từng những ngày đầu của cuộc kháng chiến lần thứ nhất.

Ký ức tôi khắc sâu một chuyến đi khoảng nửa đầu năm 1948 cùng với anh Thanh. Chúng tôi từ chiến khu Thừa Thiên, qua chiến khu Ba Lòng, vượt Đường 9 rồi theo đường núi hiểm trở leo lên Liên U, Ba Rền ra vùng tự do. Một hôm qua vùng núi tỉnh Quảng Bình, người liên lạc nhầm đường, đoàn không kịp đến trạm liên lạc trước khi trời tối. Chúng tôi dọn một chỗ bằng phẳng, đốt một đống lửa lớn rồi nằm quay chân vào lửa mà ngủ, như những người đi rừng thực thụ.

Chuyến đi ấy, ngoài anh Nguyễn Chí Thanh và một số cán bộ lãnh đạo ra Việt Bắc dự hội nghị Trung ương, còn có một lứa thanh niên tuổi chưa tới đôi mươi. Chúng tôi rời ghế nhà trường, say sưa bước vào cách mạng và kháng chiến. Người vào bộ đội, người làm công tác tuyên truyền, vận động thanh niên học, dạy nông dân chữ. Kháng chiến rất gian khổ, nhưng ít ai nghĩ đến bỏ cuộc hay ra vùng tự do.

Chiến trường Bình Trị Thiên dạo này rất ác liệt. Từ “khói lửa” được dùng theo nghĩa đen, bởi nhìn ra bốn phương trời hầu như không mấy ngày không có cuồn cuộn những đám khói giặc đốt làng. Lòng căm thù quân xâm lược cộng với sự cạn nghĩ của tuổi thanh niên làm chúng tôi ngỡ xếp bút nghiên là việc làm cao quý nhất không và không có gì hèn kém hơn khi tìm đến nơi không vang tiếng súng.

Nhưng Đảng nhìn xa. Đảng chọn một số nam nữ thanh niên có ít nhiều học vấn, cho hoàn thành cấp học phổ thông để bước vào đại học. Số thanh niên ấy bây giờ mái đầu đã điểm hoa râm. Nhờ được học tập, sự cống hiến của họ quả có khá hơn nhiều.

Về sau, có lần tôi nhắc lại đêm ngủ rừng ấy, anh cười: “Hồi đó, mình kiên quyết lắm mới bức được cho các cậu đi học. Bởi các cậu có ít nhiều văn hóa và đang lúc cần cán bộ, các cấp ủy đâu muốn nhả ra. Mình dứt khoát: phải nghĩ về lâu về dài. Hồi nhỏ, mình không được học, mình vẫn thèm khả năng tiếp cận sách vở nhẹ nhàng như các cậu”.

Anh Thanh ít nói về mình. Nhưng chắp nhặt dông dài, tôi cũng biết được ít nhiều về cuộc đời trong sáng và bừng bứng chí khí cách mạng của anh. Anh thường nói về những việc trước mắt, những việc cần làm. Những câu chuyện lớn nhỏ đều bao hàm ý nghĩa về nhân sinh quan, lối nhìn sự vật, cách xử thế và quan hệ với đồng chí, bạn bè. Tôi ghi chép lộn xộn, được chăng hay chớ, những kỷ niệm về anh mà chưa bao giờ nghĩ một lúc nào đó sẽ viết thành bài.

Một buổi sáng cách đây đúng mười năm, tôi đến cơ quan hơi muộn. Vừa lên khỏi thang gác, gặp anh Hoàng Tùng mặt buồn thiu. Anh Tùng nói:

-  Anh Thanh mất rồi!

Những phút sững sờ đầu tiên qua đi, kỷ niệm về anh lại trội lên, sống động hơn bao giờ. Sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, tôi cùng nhà thơ Tố Hữu về thăm Huế và Thừa Thiên. Đến Niêm Phò thăm ngôi nhà anh Thanh chào đời, chúng tôi đều xúc động. Anh Lành - tên thân mật gọi anh Tố Hữu - kể một vài kỷ niệm về anh Thanh. Tôi đọc bài thơ anh Lành làm lúc tiễn anh Thanh vào Nam, mà nhiều người rất tâm đắc, có hai câu ghi nhận tâm sự nhà thơ mà cũng chính là tâm trạng của hơn một thế hệ cán bộ, thanh niên:

Đã hay đâu cũng nơi tiền tuyến
Mà vẫn bâng khuâng mộng chiến trường 

Tôi ngỏ ý muốn ghi chép một vài ký ức về anh Thanh. Anh Tố Hữu không những khuyến khích mà còn chỉ bảo thêm những yêu cầu phải đạt, những nội dung cần chú ý. Anh giới thiệu cho tôi những người nên gặp và một số nơi cần đến để hiểu về đời hoạt động của anh Thanh.

Tôi hiểu: phải có một cuốn sách như vậy thì mới xứng đáng phần nào với cuộc đời một Đảng viên cộng sản chân chính có nhiều cống hiến như đời anh Nguyễn Chí Thanh. Thế mà hoàn cảnh chưa cho phép và  hiểu biết và năng lực của mình thì hạn chế. Riêng nhiệt tình không đủ để làm nên một cái gì không quá đỗi nhẹ tênh. Bởi vậy, năm tháng trôi qua, dự định tốt lành vẫn chỉ là những dòng ghi chép lộn xộn rải rác trong các cuốn sổ tay công tác.

Hôm nay, trên đường trở lại miền Nam, sự thôi thúc trong lòng tôi càng mạnh mẽ hơn bao giờ. Theo phong tục quê tôi, lễ tiên thường được coi trọng hơn ngày chính kỵ. Anh mất ngày 6 tháng 7, vậy thì hôm nay là lễ tiên thường. Giá còn ở Hà Nội, có thể tôi đã viếng mộ anh.

Vào đến Thành phố Hồ Chí Minh, tôi ngồi vào bàn giấy, mở sổ tay và máy chữ, cố nén những cảm xúc để ghi chép lại cho thành lớp lang một vài ký ức. Biết đâu những dòng này sẽ chẳng có thể gợi lên suy nghĩ và cung cấp tư liệu cho những ai đó muốn viết về anh Thanh. Biết đâu nó chẳng có thể là phác thảo cho một cuốn sách xứng đáng hơn một lúc nào đó sẽ thành hình.

7.1977

¤

¤ ¤ 

… Đến thị xã Sơn La chiều hôm trước, sáng hôm sau trong khi chờ đến giờ sang làm việc với Khu ủy Tây Bắc, đồng chí Nguyễn Chí Thanh - mà các đồng chí gần gũi đều quen gọi bằng tên thân mật: anh Thao - cho mời chủ nhiệm nhà khách của Khu tới. Nghe giọng nói miền Trung khá nặng của người phụ trách nhà giao tế, anh tươi cười:

- Cậu người Nghệ Tĩnh? Tốt quá. Trong kháng chiến chống Pháp, tôi ở Nghệ An mãi, đi khá nhiều nơi, và cũng hiểu khá rõ sinh hoạt của đồng bào mình trong đó.

Người phụ trách nhà khách vân vê giữa hai ngón tay điếu thuốc lá anh mời, chứ chưa hút ngay, chắc anh đang băn khoăn khong hiểu vị khách có điều nào không hài lòng vì sự phục vụ sơ suất chăng. Anh Thanh ân cần đánh diêm và khom người che gió cho anh châm thuốc. Chờ anh rít một vài hơi, anh Thanh mới nói tiếp, vẫn nụ cười cởi mở:

- Các đồng chí phục vụ tốt lắm. Bữa ăn hôm qua rất ngon, có điều các đồng chí làm hơi nhiều. Giường đệm thật sạch sẽ. Tôi đi đường mệt, thế mà vẫn trằn trọc không sao ngủ được. Nghĩ mãi mới vỡ lẽ tại cái mùi nước hoa. Tại sao lại phải vẩy nước hoa vào phòng ngủ nhỉ? Nói thật với cậu, mình không quen.

Anh nháy mắt và hóm hỉnh hạ giọng vừa đủ cho người đối thoại nghe:

- Người nước ngoài người ta nặng mồ hôi lắm, nhất là các bà (anh tủm tỉm đưa ngón tay gõ gõ vào nách), không có nước hoa không được. Với lại nguời ta biết cách cũng chỉ dùng thoang thoảng thôi. Còn người Việt Nam mình, nhất là con nhà lính. Cậu trước ở đơn vị nào nhỉ?

Người phụ trách khác sạn có vẻ hơi ngạc nhiên vì anh không mặc quân phục như nhiều quân nhân chuyển ngành, mà đang bận một chiếc quần len, là thẳng nếp và chiếc áo khá chững chạc. Nghe lời đáp, anh Thanh gật gù:

- Nhìn qua mình biết ngay cậu từng ở bộ đội, mình đã về thăm đơn vị cậu, dạo sau chiến dịch Điện Biên. Từ chiến đấu chuyển sang làm công việc dịch vụ này, kể cũng căng đấy nhỉ? Nhưng thôi, Đảng đã giao, công tác nào chả là công tác…

Chà chà, tối hôm trước ghé vào sư đoàn đang xây dựng công trường Mộc Châu; nằm đệm rơm lúc đầu có sột soạt nhưng sau ấm chỗ mình đánh một giấc ngon quá, mãi đến sáng ra ngoài rửa mặt mới biết là đêm Mộc Châu rét dữ. Tối hôm qua thì ngược lại, tại cái mùi nước hoa ác hại.

Chủ nhiệm nhà khách lúng túng phân trần: vì nhà mới xây còn nặng mùi vôi vữa quá cho nên cần một ít nước thơm cho nó át đi

-  Ấy chính tại hai cái mùi ấy quyện với nhau cho nên mới càng khó chịu. Giá cậu cứ cho lau chùi nhà cửa sạch sẽ rồi mở rộng cho thoáng thì mùi vôi vữa cũng bay hết. Tôi rất hiểu tình cảm các đồng chí đối với chúng tôi. Không riêng tôi mà tất cả các anh em trong đoàn.

Tôi hiểu các đồng chí địa phương nghĩ: lâu lâu anh em dưới xuôi mới lên một lần, cần đón tiếp sao cho không đến nỗi xoàng xĩnh quá. Chúng tôi cảm kích tấm lòng đó. Song chúng mình là người nhà, tôi là khách mà cũng là chủ. Đồng chí chẳng hạn, có phải chính quê ở đây đâu, nhưng được trên giao trách nhiệm đồng chí tự coi mình là chủ, vậy chúng ta cùng bàn với nhau như bàn việc nhà nhé.

Giọng anh trầm hẳn xuống tâm sự:

- Nước ta nghèo, lại vừa ra khỏi chiến tranh. Chúng ta chưa có nhiều kinh nghiệm xây dựng cuộc sống mới. Tôi đã từng đôi ba lần ra nước ngoài, tôi biết.

Những nước phát triển người ta làm việc gì cũng tính toán cân nhắc. Phòng khách, buồng ngủ, nhà ăn quy mô to nhỏ, trang trí thế nào là vừa phải. Lịch sự không có nghĩa là xa hoa.

Dạo tôi sang nghỉ ở Liên xô, bạn cử đi theo tôi một bác sĩ và một cán bộ đối ngoại. Tôi có buồng riêng, còn hai đồng chí cùng đi nghỉ chung một buồng chỉ rộng bằng hai phần ba buồng ngủ của các đồng chí ở đây.

Giản dị Nguyễn Chí Thanh

Anh đứng lên đến gần cửa sổ. Dạo ấy vào đầu những năm 60, thủ phủ khu Tây Bắc đặt ở Sơn La, cả thị xã mới có hai ngôi nhà có tầng lầu dựng trên đồi cao. Từ đây nhìn xuống phố xá mới hồi cư, nhà ở hoàn toàn bằng nứa lá, đường phố chưa kịp rải đá, tung bụi đỏ mù. Anh nói:

- Đồng chí xem, dân còn ở thế kìa.

Chiều hôm qua mới đến, leo mấy tầng lầu vào buồng nghỉ, anh nói riêng với tôi:

- Đã cần gì cây dựng một lúc mấy nhà to như thế này. Tôi nghĩ chỉ cần một trụ sở chính quyền Khu cho bề thế, để đồng bào dân tộc từ núi cao về trông thấy cơ ngơi chính quyền cách mạng mà phấn khởi. Cho đồng bào có dịp “so sánh” mấy mươi năm dưới chế độ cũ, họ chưa nhìn đâu thấy nhà to như thế này. Còn trụ sở Đảng bộ, có lẽ chưa cần xây vội. Tôi không phê bình. Tôi rất thông cảm với các đồng chí lãnh đạo Khu, và dù sao nhà cũng đã làm rồi.

Nhưng giá ta dùng số tiền này vào việc phục vụ sản xuất có phải tốt hơn không? Sao không bắt đầu bằng việc mở ở mỗi châu một xưởng cơ khí nông cụ dập rèn dao, cuốc bảo đảm cho nông dân không thiếu dao cuốc trong lao động? Sao không mở lò nung vôi bón ruộng? Không nên bày vẽ ra nhiều thứ. Làm việc gì thì khó, chứ bắt chước sự huyênh hoang lãng phí thì dễ và nhanh vô cùng. Cơ quan trên khu, trên tỉnh bày biện bao chậu hao thì trụ sở ở xã cũng phải có đủ bấy nhiêu chậu.

Đứng bên cửa sổ, anh tiếp tục thì thầm nói với chủ nhiệm nhà khách như đôi bạn quen biết từ lâu:

- Cái khoản đãi đằng, nên phiên phiến. Các đồng chí Thường vụ khu ủy có lòng hiếu khách cho nên chiêu đãi chúng tôi. Chúng tôi biết ơn và không từ chối. Nhưng chỉ một lần thôi, gọi là họp mặt anh em lâu ngày gặp nhau, cấp trên cấp dưới ngồi lại cùng uống với nhau chén rượu. Mà cũng nên chớ bày vẽ ra sang trọng quá.

Các đồng chí có biết không, Bác Hồ, Chủ tịch nước không bao giờ đãi khách quá ba món, trừ những bữa tiệc đặc biệt về ngoại giao. Một bữa chủ khách ăn chung, sau đấy, thôi. Anh em về công tác, các đồng chí chăm sóc cho là quý rồi. Còn ai ăn cơm đều phải trả tiền. Trả bao nhiêu tùy điều kiện và tiêu chuẩn của mỗi người.

Các đồng chí mến khách, cho thêm gói chè, bao thuốc, tôi không  phản đối. Nhưng nên vừa phải. Tôi thấy ở phòng này đặt chè và thuốc lá, trong buồng ngủ của tôi có, ở phòng khách có, ở phòng dành cho tôi làm việc cũng có. Làm gì lắm thế?

Tôi nói riêng để các đồng chí biết: các cuộc họp Ban Bí thư Trung ương Đảng, mọi khi có thuốc lá, nay không có nữa. Mình là dân nghiện. Hỏi, mới biết Bác Hồ bảo thôi. Thật ra tốn kém chẳng đáng bao nhiêu, cái chính là Bác muốn tạo thành thói quen và nêu gương cho cấp dưới.

Ở nước ngoài giàu có, đến hội nghị, ai muốn hút thuốc lá, bỏ của mình ra mà dùng. Mà cũng chỉ hút ở hành lang. Nước ta chưa làm ra bao nhiêu mà tiêu phí quá nhiều. Một lần tôi về kiểm tra một hợp tác xã ở Nam Định, hỏi vì sao năm qua số tiền bỏ vào xây dựng cơ bản chỉ có sáu trăm đồng. Đáp: Thưa anh, chúng tôi không có “khả năng”. Tôi hỏi lại: Thế tại sao đồng chí lại có khả năng bỏ ra những 2300 đồng để liên hoan các khoản?

Chuyện vẩy nước hoa vào phòng ngủ, chuyến đi thăm Tây Bắc ấy anh nói đi nói lại nhiều lần. Với giọng nói cười cười, không phải không có lúc nghiêm khắc nhưng hết sức chân tình, người nghe có thể bực mình và sẽ nhớ lâu nhưng không ai nỡ giận. Anh nói cặn kẽ:

- Các đồng chí tiếp đãi chúng mình nồng hậu quá. Chắc các đơn vị sợ đón tiếp qua quýt, anh em về dưới xuôi sẽ trách cả đời lên Tây Bắc mỗi một lần, mà anh em đối xử chẳng ra sao. Hôm mới lên, thú thật tôi không ngủ được, sáng hôm sau vội “kiến nghị” ngay với chủ nhiệm nhà khách giảm cái khoản “thơm thơm” ấy đi, thế là tối đến đặt mình xuống giường là ngủ ngay như khúc gỗ.

Có lẽ tại mình trót đầu thai làm anh nông dân nghèo nàn lạc hậu, khó quen được nếp sống văn minh chăng? Nằm trên giường trải khăn trắng toát, thích cũng có thích đấy, nhưng đôi khi đệm êm quá, vải lót trắng quá đâm suy nghĩ vẩn vơ và sinh ra khó ngủ.

Tôi là Trung ương, nhưng cũng là anh cán bộ công tác, có phải sứ thần nước ngoài đâu mà tiếp đón quá linh đình. Về Châu Mộc, thấy có cả bộ đội phục vụ, bữa ăn có đồng chí chiến sĩ khoác bờ-lu trắng đứng hầu bàn. Món ăn thật ngon mà mình cứ như bị nghẹn..

Tiếng cười của anh sang sảng vang lên như muốn làm giảm nhẹ phần nào sự chối tai của lời nói thẳng.

Không giống như những người nhờ xuất phát từ động cơ tốt và có đủ nghị lực, đã thường xuyên rèn luyện rồi tạo nên phong cách sống gần gũi với quần chúng, sự giản dị trong sinh hoạt của anh Thanh tự nhiên như bẩm sinh.

Nếp sống của anh giản dị thoải mái, chân chất, do đó có sức truyền cảm. Một vài việc làm hoặc câu nói, vào trường hợp khác có thể bị coi là lập dị hoặc “lên gân”, nhưng ở anh thì bao giờ cũng thật, cũng chân tình và người nghe sẵn sàng quên những điều nói quá.

Chân tình là đặc điểm nổi bật của anh Thanh trong giao tiếp với bạn bè, đồng chí, trong tiếp xúc với đồng bào. Đó cũng là bí quyết cắt nghĩa sự thành công của anh trong việc giáo dục con cái có nếp sống giản dị và tính siêng năng lao động ngay từ khi còn bé.

Sinh ra trong một gia đình trung nông, thuở nhỏ cũng có được cắp sách đến trường. Nhưng nhà sa sút mau chóng, có thời anh phải đi làm thuê. Một lần anh kể: “Làm nông nghiệp, mình tiếp xúc với nông dân, nhưng chưa gặp ai làm nghề kỳ cục như mình. Một dạo sáng sáng mình ra đứng chống cuốc ở ngã ba đường chờ người ta đến thuê đi… bốc mộ.

Chả là cánh đồng An Cựu có một nơi đuợc tiếng là có long mạch, người chết nơi xa cũng cố đưa về đó chôn, mà đã có nhiều người đến chôn thì tất cũng có nhiều mộ cải táng. Bởi vậy sáng sớm chống cuốc đứng chờ thế nào cũng có người thuê”.

Có lẽ thấm thía nguy cơ sa sút của nông dân, anh đã viết sâu sắc về khả năng phân cực giai cấp ở nông thôn ta sau cải cách ruộng đất nếu không kịp thời tập thể hóa nông nghiệp:

“Vì sao ở nước ta hiện tượng phân hóa giai cấp mau xuất hiện? - Vì khi đánh đổ giai cấp phong kiến địa chủ, tư liệu sản xuất của chúng ta không nhiều. Người nông dân được cấp ruộng cũng vẻn vẹn có ba sào theo mức bình quân, nếu gặp mất mùa một hai vụ liền hoặc trong gia đình có xảy ra chuyện chẳng may thì có thể có hàng vạn hộ từ bần nông rơi xuống cố nông, và lẽ tất nhiên cũng có hàng trăm hộ từ trung nông khá chuyển lên phú nông trên cơ sở sự bần cùng của bần nông” (1962).

(Trích từ  "Cánh Chim Bằng" trong tập "Những người tôi quý mến" - Tác giả: Phan Quang - NXB Hội Nhà Văn 2002)

Kỳ sau: Vị đại tướng và niêu cá kho mặn