- Bạn đã học và làm báo ở Mỹ gần hai năm. Theo bạn, một người Việt muốn làm báo ở Mỹ thì cần những điều kiện gì?

- Tôi nói ngắn gọn là: Cần phải hiểu rõ về cuộc sống và văn hóa Mỹ. Làm báo ở đâu cũng vậy thôi. Bạn phải hiểu về độc giả của bạn, họ là ai, họ muốn biết gì.

Chỉ riêng việc tìm đề tài đã là một vấn đề lớn. Chẳng hạn, tôi muốn viết về đời sống sinh viên nước ngoài - một đề tài như vậy quan trọng đối với sinh viên nước ngoài khác như tôi.

Nhưng với những người Mỹ thì đó không phải là cuộc sống của họ. Họ muốn biết có siêu thị nào sắp mở trong thành phố, giá xăng có giảm nữa không, hay là cuộc sống ngoài sân cỏ của các cầu thủ bóng đá…

- Về cơ bản thì một người nước ngoài khó mà hiểu văn hóa Mỹ bằng người Mỹ. Như vậy, phải chấp nhận là nếu làm báo ở Mỹ, cho người Mỹ đọc, thì nhà báo Việt Nam không thể bằng nhà báo bản địa được?

- Nếu có tư tưởng sẵn như vậy thì bạn sẽ không thể tiến bộ được. Bạn phải chấp nhận khởi điểm của mình bất lợi so với người bản xứ, nhưng không nên cảm thấy chán nản vì điều đó. Hãy tập nghĩ rằng vì bạn đã được sống trong những môi trường văn hóa khác nhau, bạn sẽ có khả năng nhìn một vấn đề từ nhiều góc độ văn hóa khác nhau.

- Vậy, chúng ta biết là có sự khác nhau về văn hóa. Về mặt nghiệp vụ thì nhà báo Việt Nam so với nhà báo Mỹ như thế nào?

- Xét trên mặt bằng chung, tôi không nghĩ ai kém ai về trình độ. Tôi biết có rất nhiều nhà báo giỏi ở Việt Nam không thua gì những nhà báo giỏi ở Mỹ. Một bài viết thành công tuy nhiên tùy thuộc vào sự đầu tư công sức. Ví dụ như bạn sẽ phải biết rất rõ về vấn đề bạn viết hoặc đưa tin, và nghiên cứu kỹ về nó.

Làm sao để trong cùng 1000 từ đó, bạn và một người khác cùng viết, mà bạn có thể nhìn một vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, giúp cho người đọc hiểu được sâu sắc hơn một chủ đề chỉ trong một thời gian ít ỏi mà họ có.

- Tại sao nhìn bề ngoài, chúng ta luôn có cảm tưởng rằng Mỹ có nền báo chí phát triển hơn Việt Nam?

- Đó là sự thực. Mỹ có lượng báo và đài truyền hình lớn hơn Việt Nam rất nhiều. Một thành phố nhỏ chỉ có độ 20.000 người đã có hai tờ báo cạnh tranh nhau rồi chẳng hạn. Khi có một lượng lớn tờ báo như thế, để tồn tại, bạn sẽ phải tìm cách liên tục phát triển.

Những tờ báo lớn ở Mỹ mà độc giả Việt Nam biết đến, như New York Times hay Washington Post, đều đã phải trải qua rất nhiều năm cạnh tranh để sinh tồn. Hơn nữa, họ có một lượng độc giả lớn. Có nhiều độc giả có nghĩa là bán được nhiều báo hơn, thu đuợc nhiều tiền hơn, có nhiều quảng cáo hơn và có điều kiện để đầu tư cho những bài viết công phu hơn.

Chẳng hạn, báo chí điều tra là một lĩnh vực mạo hiểm, tốn kém và mất nhiều thời gian. Những tờ báo lớn có điều kiện để đầu tư cho những loại bài như vậy.

- Đấy là nói về người làm báo. Nếu nói riêng về độc giả thì văn hóa đọc, trình độ dân trí của dân chúng Mỹ như thế nào?

- Ở Mỹ, Anh hay bất kỳ nước nào mà thị trường báo chí đa dạng khác, mỗi tờ báo và đài truyền hình đều phải hiểu rõ đối tượng độc giả của mình. Mỗi tờ báo có nhiệm vụ lấp một chỗ trống trong thị trường báo chí.

Ví dụ ở Anh, tờ The Sun nhằm vào tầng lớp lao động, do đó cách viết của họ bình dân, ngắn gọn. Tờ New York Times có đối tượng độc giả thường có tư tưởng thiên về cánh tả (nghĩa là đảng Dân chủ). Còn kênh Fox News thì lại nhằm vào những người có tư tưởng bảo thủ (nghĩa là đảng Cộng hòa). Bạn đọc New York Times thì bạn có cảm giác là dân trí cao, vì đó là đối tượng độc giả của họ. Còn nếu bạn đọc Playboy thì bạn sẽ nghĩ sao?

Ở Việt Nam, do số lượng tờ báo không có nhiều, một tờ báo thường phải thỏa mãn nhiều đối tượng độc giả khác nhau. Do đó, đối tượng độc giả ở ta thường không rõ ràng.

- Làng báo Việt Nam có hiện tượng: Cùng là báo thời sự tin tức tổng hợp chẳng hạn, thông tin thường cứ na ná nhau, nhất là khi đưa tin về cùng một sự kiện, ví dụ một hội thảo. Đó là do phóng viên các báo cùng đến dự một hội thảo và viết bài, nên khó mà có sự khác biệt. Tuy nhiên, chuyện đó xảy ra hơi nhiều. Ở Mỹ có hiện tượng như vậy không?

- Theo tôi, vì báo chí Mỹ phục vụ nhiều nhóm đối tượng độc giả khác nhau, nên cách tiếp cận sẽ khác nhau. Bài phát biểu của Obama thì CNN có thể khen trong khi Fox News có thể chê.

Báo chí Việt Nam, như tôi đã nói ở trên, không rõ ràng về đối tượng độc giả. Thế nên rất khó để tìm ra một cách viết riêng biệt.

- Ở nước Mỹ hiện tại, có cộng đồng người nào mà không có tờ báo nào dành cho họ không?

- Tôi đang nghĩ không biết có tờ báo nào dành cho thổ dân không, vì tôi chưa đọc được một tờ báo cho họ bao giờ. Nhưng tôi chắc là có. Ở đâu có lỗ hổng trong thị trường, ở đó sẽ có người tìm cách bịt lỗ hổng.

Bí quyết thành công của ông trùm truyền thông Rupert Murdoch là tìm ra lỗ hổng trong thị trường - những người có tư tưởng bảo thủ, vốn cảm thấy báo chí chính thống thiên về cánh tả quá nhiều. Fox News của Murdoch đáp ứng được nhu cầu của đối tượng khán giả này, và họ đã thành công.

Dĩ nhiên là kể cả có lỗ hổng, bạn cũng phải tính nếu bịt lỗ hổng đó, bạn có thu được đủ tiền để lãi không, độc giả của bạn có đủ điều kiện kinh tế để nuôi sống tờ báo hay đài truyền hình của bạn không, các nhà quảng cáo có quan tâm đến khán giả của bạn không…

Vì sao báo chí tiếng Tây Ban Nha ở Mỹ ngày càng có sức mạnh? Đó là vì số dân nói tiếng Tây Ban Nha ngày càng lớn, và điều kiện kinh tế của họ cũng khá hơn. Họ trở thành một thị trường hấp dẫn đối với các nhà quảng cáo.

- Dường như hiện nay kinh tế đang là động lực chi phối báo chí phương Tây. Để tồn tại về mặt kinh tế, báo chí Mỹ đang phải chạy theo thị trường và “lá cải hóa”. Điều đó có phải là một thay đổi tiêu cực?

- Có một thực trạng mà giới học giả và báo chí đang nói đến nhiều, đó là xu hướng lá cải hóa. Để duy trì được độc giả và khán giả, ngày nay nhiều tờ báo và đài truyền hình phải học cách tiếp cận của báo chí "lá cải" để mở rộng lượng độc giả của mình.

Với xu thế lá cải hóa, tờ báo hoặc kênh truyền hình phải quan tâm để làm sao với một số tiền đầu tư hữu hạn, họ có thể thu hút được nhiều người xem nhất.

Các kênh truyền hình bị đánh giá là lá cải hóa khi họ không còn đầu tư nhiều cho những chương trình điều tra cần nhiều công sức và đầu tư, mà thay vào đó, họ đi vào những chương trình có nhiều người xem và ít tốn kém. Ví dụ, CNN Mỹ (không phải kênh CNN quốc tế) năm 1995 đưa tin liên tục về vụ OJ Simpson thay vì đưa tin về tình hình Bắc Triều Tiên. Nhưng nhờ vậy mà tỷ lệ người xem của họ tăng gấp 4 lần trong thời gian đó.

- Như thế chứng tỏ bản thân độc giả cũng thích tin giải trí, hoặc là tin về những người nổi tiếng, hơn là tin chính trị ở CHDCND Triều Tiên hay đâu đó?

- Độc giả ai cũng quan tâm đến những chủ để ở gần họ hơn. Nhưng vấn đề là báo chí còn có nhiệm vụ phục vụ những đối tượng khán giả quan tâm đến những vấn đề khác nhau chứ không phải chỉ có ý thích của đa số khán giả.

Hơn nữa, báo chí còn có khả năng gây ảnh hưởng. Với những chủ đề như Britney Spears không mặc quần lót khi ra đường hay Lindsay Lohans ngủ với ai thì bạn sẽ không có khả năng tác động đến những chính sách lớn hay giúp công chúng hiểu rõ những vấn đề sẽ làm thay đổi cuộc sống của họ.

- Nhưng thực tế cho thấy là tin lá cải đầu tư ít mà người xem lại nhiều?

- Đúng vậy, vì thế để phát triển thì phải cân bằng cả hai. Còn phát triển thế nào thì vẫn đang là câu hỏi lớn. Trừ Wall Street Journal, đa số các báo lớn ở Mỹ đều đang gặp khó khăn trong việc duy trì độc giả.

Internet đang lấy đi rất nhiều độc giả của báo in và cũng lấy đi nhiều quảng cáo của báo in nữa. Tại sao công chúng lại phải mua báo trong khi họ có thể đọc những thông tin đó không mất tiền? Tờ New York Times có trang web thông tin được truy cập vào loại nhiều nhất của Mỹ, vậy mà lượng độc giả của họ thì đang ngày càng giảm.

- Thực tế này có đáng bi quan đối với báo chí quá không?

- Nhược điểm ở một nền báo chí phát triển chính là ở đó: Khi thị trường bão hòa, một tờ báo sẽ rất khó tăng lượng độc giả, mà thường chỉ có thể trông cậy vào một lượng độc giả trung thành.

Trong khi đó, thị trường báo chí ở Việt Nam sẽ có rất nhiều điều kiện để phát triển. Cứ cho là tờ báo lớn nhất ở Việt Nam có số phát hành là 1 triệu người/ngày đi, thì với dân số 86 triệu, chúng ta cũng còn tới 85 triệu người để phục vụ kia mà. Có lẽ tôi là người lạc quan, nhưng tôi không thấy thị trường báo chí Việt Nam sẽ vận động theo khuynh hướng đi xuống.

• Đoan Trang