"Nấm mọc sau mưa"

Theo thống kê của Sở Kế hoạch - Đầu tư Thành phố Hà Nội, số lượng giấy phép kinh doanh cấp cho các doanh nghiệp có hoạt động trên lĩnh vực truyền thông tính đến ngày 31/5/2008 là 1.208 đơn vị. Tại TP.HCM, số lượng các công ty truyền thông thống kê được còn lớn hơn gấp rưỡi.

Biển hiệu tên công ty truyền thông xuất hiện đầy rẫy trên đường phố, trong các khu đô thị, thậm chí trong rất nhiều ngõ hẻm chật chội, trong các chung cư cũ kỹ… Nhà nhà làm truyền thông, người người làm truyền thông, ngành ngành làm truyền thông. Tưởng như đó là lời châm chọc vui đùa nhưng hóa ra lại là một thực tế.

Phải chăng truyền thông đã trở thành một thị trường đích thực, một thị trường mới đầy béo bở để các công ty có hoạt động trong phạm vi này xuất hiện ngày một nhiều, "như nấm sau mưa"?

Chập chững định hình

Về lý thuyết, thị trường truyền thông cũng là nơi diễn ra các hoạt động mua và bán các sản phẩm truyền thông, là nơi có các quan hệ mua bán hàng hóa, dịch vụ giữa vô số những người bán và người mua có quan hệ cạnh tranh với nhau, bất kể là ở địa điểm nào, thời gian nào.

Như vậy, thị trường truyền thông Việt Nam đã thực sự định hình, bởi ở đây có người bán và người mua các sản phẩm, có sự cạnh tranh gắt gao.

Chủng loại hàng hóa của truyền thông Việt Nam hiện nay không hề khác biệt, thua kém với bất kỳ một quốc gia nào, một thị trường nào trên thế giới, từ những sản phẩm cổ điển như sách truyện, báo chí, chương trình phát thanh truyền hình, các sản phẩm nghe nhìn… cho đến những loại hình sản phẩm truyền thông hiện đại nhất như: truyền hình di động, các sản phẩm truyền thông điện tử, bản quyền truyền thông, các dịch vụ Internet…

Tuy nhiên, xét về bản chất hoạt động, các công ty truyền thông chỉ gói gọn trong ba chức năng chính:

• sáng tạo chương trình (tìm kiếm hoặc xây dựng các format chương trình)
• sản xuất chương trình, sản phẩm nghe nhìn, tổ chức sự kiện
• khai thác quảng cáo và tài trợ.

Tùy mức độ mạnh yếu hay chuyên sâu của mình mà các công ty truyền thông thực hiện một hoặc nhiều công đoạn trên.

Có thể điểm ra một số "ông lớn" trên thị trường phía Bắc như: BHD, Việt Ba, TV Plus, PVFC Media, FPT Media… phía Nam là Cát Tiên Sa, Starlist, Saachi, WPP, Mắt Vàng… Còn những cái tên của hàng loạt công ty tư nhân loại nhỏ thì khó mà có thể thống kê hết được.

Loay hoay tìm hướng đi

Nhưng bất chấp sự bùng nổ trong ba năm qua, khó ai có thể khẳng định chắc chắn rằng thị trường truyền thông Việt Nam đang phát triển thực sự lành mạnh, có nền tảng và định hướng.

Sản xuất truyền hình - lĩnh vực đòi hỏi đầu tư cực kỳ tốn kém trong truyền thông. (Ảnh lấy từ Internet, chỉ có tính minh họa)

Thực tế cho thấy báo cáo tài chính, hoạt động kinh doanh của nhiều doanh nghiệp trong hai quý đầu năm phản ánh một thực trạng đối lập hoàn toàn với sự tăng trưởng hai năm trước đó. Thậm chí có công ty truyền thông của một tập đoàn kinh tế hàng đầu Việt Nam, vốn đầu tư gần 30 tỷ đồng mà doanh số quý đầu năm chỉ vẹn vẹn 1-2 tỷ đồng, không đủ để trả lương nhân viên, chi phí văn phòng.

Quy mô thông thường của một công ty chỉ trên một chục nhân viên, cỡ lớn thì trên dưới năm, sáu chục cán bộ. Thậm chí có doanh nghiệp hoạt động lay lắt theo kiểu giám đốc kiêm nhân viên kinh doanh, phóng viên kiêm kế toán trưởng.

Nếu như các công ty truyền thông trên thế giới đang ở giai đoạn liên minh, sáp nhập để trở thành các tập đoàn thì các công ty truyền thông Việt Nam lại đang phát triển mạnh về số lượng và hỗn loạn theo kiểu nhà nhà làm media, sản xuất chương trình truyền hình, làm sự kiện.

Họ thi nhau chen chân để có được giờ phát sóng trên các kênh truyền hình, tìm mọi cách để chương trình của mình có được vị trí trên khung giờ vàng hay có được ưu thế quảng cáo tài trợ. Nhưng sự thật là nếu không có một mối quan hệ "sâu sắc" với lãnh đạo các đài truyền hình thì các công ty cũng không thể tìm được đầu ra cho sản phẩm của mình.

Phát triển một cách ồ ạt, thiếu định hướng, không có sản phẩm đặc trưng là diện mạo chung của cả những công ty truyền thông quy mô nhỏ lẫn các công ty truyền thông đại diện cho các ngành kinh tế lớn.

Những dự báo trong tương lai gần

Có nhận định cho rằng thị trường truyền thông Việt Nam như chiếc bong bóng xà phòng được thổi bùng lên rất nhanh nhưng cũng rất mong manh trước những tác động bên ngoài. Mỗi chuyển biến của bối cảnh kinh tế, dù nhỏ nhất, cũng tác động hết sức mạnh mẽ tới từng lĩnh vực kinh doanh truyền thông.

Có thể đưa ra một số dự báo như: Tốc độ phát triển của thị trường truyền thông năm 2008 sẽ chững lại ở mức dưới 6,5 - 7% so với năm 2007 với quy mô trên dưới 430 triệu USD quy đồng cho tất cả các lĩnh vực. Trong đó các hoạt động có liên quan đến truyền hình chiếm tới trên 58%.

Cơ sở của các con số này xuất phát từ nhận định về bối cảnh kinh tế cả nước nói chung và cáo bạch về hoạt động của các doanh nghiệp có đầu tư vào truyền thông nói riêng. Dù rằng con số khá phù hợp với mức độ phát triển của thị trường châu Á (dự báo 6% năm 2008) nhưng đây là nhịp chững lại đáng kinh ngạc trong vòng 5 năm qua của thị trường truyền thông Việt Nam.

Mobile TV (truyền hình trên ĐTDĐ) - dạng thức truyền thông tích hợp cả truyền hình, viễn thông, công nghệ cao - sẽ lên ngôi trong vài năm tới.

Dự báo cho rằng các loại hình truyền thông truyền thống như truyền hình, báo giấy, phát thanh, quảng cáo trực quan hay tổ chức sự kiện sẽ dần thu hẹp về quy mô để nhường chỗ cho những loại hình mới như: công nghệ online, mobile, Internet.

Đây sẽ là cơ sở để trong vòng 5-10 năm nữa, lĩnh vực truyền thông chính yếu sẽ là những lĩnh vực thiên về tích hợp viễn thông - truyền thông và công nghệ cao.

Sự khắc nghiệt của thị trường cũng là áp lực khiến những doanh nghiệp truyền thông hoạt động không hiệu quả, không có đường nét riêng phải giải thể hoặc thay đổi định hướng hoạt động.

Xu hướng giải thể hoặc sáp nhập các công ty nhỏ, xu hướng tự biến đổi mô hình hoạt động thành các "vệ tinh", "đại lý" cho những doanh nghiệp lớn hơn, thậm chí là các công ty truyền thông lớn của nước ngoài, sẽ là diễn tiến đáng chú ý trong thời gian tới.

Một mặt, các doanh nghiệp nhỏ và vừa sẽ được giảm bớt áp lực của khủng hoảng kinh tế. Mặt khác, họ cũng tận dụng được kinh nghiệm, nguồn vốn, mối quan hệ, phương pháp quản lý… của các công ty truyền thông nước ngoài. Xu thế này sẽ khiến thị trường bớt nhiễu loạn và dần đi vào ổn định hơn.

Hiện nay, phát triển một cách ồ ạt, thiếu định hướng, không có sản phẩm đặc trưng đang là diện mạo chung cho cả những công ty truyền thông quy mô nhỏ lẫn các công ty truyền thông đại diện cho các ngành kinh tế lớn. Nhưng, sớm muộn rồi cạnh tranh khắc nghiệt của thị trường cũng sẽ là áp lực đào thải những doanh nghiệp "bong bóng xà phòng" - chỉ có "tiếng" mà không có "miếng".

• Bùi Chí Trung