Kỳ I: Báo chí VN: Đường đến chuyên nghiệp còn xa!
 Kỳ II: Bỏ rơi hệ thống tri thức chuyên ngành
 Kỳ III: Đạo lí nghề và trào lưu nhà báo salon

Không được đào tạo chuyên ngành, làm báo dở?

Để tránh nhầm lẫn, tôi xin làm rõ khái niệm "Nhà báo được đào tạo bài bản" dùng trong bài này là chỉ những nhà báo đã tốt nghiệp tại các cơ sở đào tạo báo chí của Việt Nam (lượng nhà báo đào tạo ở nước ngoài rất ít ỏi). Những nhà báo chưa từng tốt nghiệp các lớp này, được gọi là nhà báo không được đào tạo bài bản, chiếm đa số ở ta (như tác giả Nguyễn Đức An đã đề cập trong bài viết).

Tôi thừa nhận nhiều thông tin, phân tích của tác giả rất có lý, thuyết phục và bày tỏ sự nể phục ông về hệ thống tri thức thể hiện rõ tầm của một nhà báo được đào tạo bài bản, đồng thời là nhà đào tạo báo chí chuyên nghiệp (tiến sĩ Nguyễn Đức An – nguyên là nhà báo tại TPHCM, hiện là giảng viên báo chí tại Đại học Stirling, Anh quốc).

Nhân lực thiếu đào tạo bài bản, báo chí kém chuyên nghiệp? (Nguồn: lynnebarrett-lee)

Tôi nhất trí với quan điểm đào tạo kiến thức chuyên ngành trong trường đại học là rất cần thiết, với bất kỳ ngành nào chứ không chỉ riêng ngành báo. Nhưng có một số lý lẽ khác biệt tôi muốn nêu ra ở một góc nhìn khác.

Có phải những người không tốt nghiệp tại các cơ sở đào tạo báo chí thì làm báo kém, cụ thể hơn là thiếu kỹ năng làm báo và hay vi phạm đạo đức nghề nghiệp? Và liệu có đúng nguyên nhân chính yếu của sự không chuyên nghiệp trong báo chí Việt Nam là do báo chí sử dụng lượng lớn nguồn nhân lực thiếu bài bản này?

Nhà báo Đặng Đức Long (Trưởng ban Phóng viên Chuyên đề Thời báo Tài chính) nhận xét: "Đào tạo là một nguyên nhân dẫn đến sự thiếu chuyên nghiệp của báo chí Việt Nam. Đào tạo chưa tốt nên mới dẫn đến tình trạng người được đào tạo và người không được đào tạo làm việc như nhau. Bản thân tôi cũng là nhà báo "tay ngang", làm báo bằng bản năng cho đến khi thành nhà báo "cứng" thì mới quay lại trường báo chí học thêm và tham gia 1, 2 khoá học ngắn hạn ở nước ngoài. Tôi thừa nhận những khoá học nước ngoài rất có tác dụng mở mang, còn thời gian học nghiệp vụ trong nước gần như chỉ cung cấp toàn kiến thức tôi đã tự tích luỹ được trong thời kỳ làm báo bản năng".

Vậy là vì người được đào tạo bài bản không đáp ứng nổi yêu cầu của các cơ quan báo chí, nên cơ quan báo chí mới phải trưng dụng những nhà báo chưa học qua trường lớp nào. Đó cũng chính là nguyên do xảy ra tình trạng trường đại học "sản xuất ra quá nhiều cử nhân báo chí và quá ít nhà báo" như tác giả Đức An đã nói.

Điều này dễ dàng bị phủ nhận, nếu hệ thống đào tạo báo chí của Việt Nam có chất lượng cao như các trường đào tạo báo chí có tiếng trên thế giới. Vấn đề của báo chí Việt Nam lúc này đồng nhất với vấn đề đào tạo đại học nói chung của Việt Nam, khỏi cần bàn nhiều, mà cũng nằm ngoài phạm vi khái niệm bài bản đang xem xét.

Bằng đại học không phải là tất cả

Ở cùng thời điểm khởi đầu, người đã được đào tạo bài bản tại các trường đào tạo báo chí trong nước chắc chắn vẫn thuận lợi hơn người không được đào tạo. Nhưng sau một thời gian thử thách, ai khẳng định được mình bằng hiệu quả công việc (chứ không phải bằng xuất phát điểm của họ) sẽ là người trụ lại được với nghề.

Tay ngang vẫn làm báo giỏi! (Nguồn: concordia)

Thời gian càng dài, sự khác biệt giữa người đã học qua chuyên ngành và người làm "tay ngang" càng không thể phân biệt. Bằng cử nhân báo chí trở nên "không có ý nghĩa gì" trong tiêu chí đánh giá một người làm báo giỏi hay một nhà báo chuyên nghiệp.

Thực tế hoạt động báo chí của Việt Nam là minh chứng rõ ràng cho lập luận trên, khi mà không ít những tên tuổi ghi dấu ấn trong làng báo là dân "tay ngang" chính hiệu!

Nhà báo Lại Văn Sâm 12 năm du học ở Liên Xô, nghiên cứu tiếng Hindu; Nhà báo Trần Bình Minh học ngành luyện kim; Cây bút chính trường nổi tiếng Huy Đức nguyên gốc dân Văn; Nhà báo Đức Hiển và 60% nhân sự báo Pháp luật TP Hồ Chí Minh đều khởi đầu bằng văn bằng Luật...

Còn rất nhiều, rất nhiều những nhà báo khác (theo tác giả Đức An là 75% nhà báo được cấp thẻ năm 2005) không tốt nghiệp báo chí nhưng làm báo xuất sắc hơn rất nhiều người được đào tạo bài bản. Cũng không ai có thể nói, họ kém kỹ năng hay kém đạo đức hơn những người đã được đào tạo bài bản.

Rốt cục, cũng giống như bất cứ một ngành nào khác, sự đào thải và lựa chọn nhân sự trong làng báo Việt Nam là sự chọn lọc tự nhiên. Hơn thế, khác các ngành khác, người tốt nghiệp trái ngành thậm chí còn có những ưu điểm đặc biệt trong thực hành nghề báo mà những cử nhân báo chí chính quy không thể có: Đó là kiến thức chuyên sâu về mảng tin tức nhất định.

Báo chí là thông tin toàn vẹn các khía cạnh của đời sống. Ngoài kỹ năng (thứ có thể bù lại nhanh chóng sau thời gian đầu), hiếm người tốt nghiệp báo chí có thể viết bài về kinh tế hấp dẫn như một đồng nghiệp từng nghiên cứu kinh tế ở trường đại học. Điều này cũng tương tự khi nhà báo phải viết bài về các lĩnh vực chuyên sâu khác: ngoại giao, công nghệ thông tin, văn hoá, âm nhạc, luật v..v...

Mô hình đào tạo báo chí ở ĐH Báo chí Lille (Pháp) danh tiếng là: chỉ tuyển sinh học viên nào đã tốt nghiệp một chuyên ngành học khác. Cũng tương tự, giải pháp thuận lợi được nhiều nhà báo "tay ngang" áp dụng ở Việt Nam là khi có điều kiện, họ quay lại trường học, tham gia các khoá bổ túc kiến thức bài bản về báo chí.

Thậm chí, không ít nhà báo "tay ngang" trở thành giảng viên được săn đón ở các cơ sở đào tạo báo chí, dù họ chưa tham gia một khóa đào tạo nghề nào ở trường đại học. "Trường đại học lớn nhất chính là cuộc đời" - chân lý của Macxim Gocky trở nên cực kỳ xác đáng đối với báo chí Việt Nam.

Nhà báo "tay ngang" có lợi thế trong các bài viết chuyên môn sâu (Nguồn: digidave)

Như thế, hoàn toàn có thể kết luận là: Về chuyên môn, nhà báo "tay ngang" không hề kém hơn những nhà báo được đào tạo bài bản. Thế còn khía cạnh “mờ ảo” đạo lý nghề nghiệp?

Tác giả Đức An viết: "Một trong hệ luỵ của nhà báo "hổng" tri thức chuyên ngành là ý thức luật pháp báo chí mờ ảo, "tất cả đều dễ bị lung lay theo con chữ".

Nhưng, trong cả chương tình đào tạo báo chí chính quy, sinh viên học được bao nhiêu bài học đạo đức về nghề? Dù đó là học cả 365 ngày/năm thì sau 4 năm đại học, số bài học đó cũng chỉ là rất ngắn so với cả một cuộc đời làm báo.

Không phải chỉ cần được dạy những điều không nên làm thì người ta tuyệt nhiên sẽ không làm những điều ấy. Đạo đức là lý thuyết, sơ sẩy là cuộc sống hàng ngày. Không có gì khác biệt giữa tỉ lệ sơ sẩy khi tác nghiệp (gọi là vi phạm luật báo chí và đạo đức nghề nghiệp) giữa một nhà báo bài bản và một nhà báo không được đào tạo bài bản. Nếu có, nó cũng sẽ nhanh chóng kết thúc cùng với giai đoạn đầu tự khẳng định mình trong nghề báo.

Quay về lý do "muôn thuở"

Tôi khẳng định rằng những nhà báo không được đào tạo bài bản không phải là nguyên do chính yếu khiến con đường đến chuyên nghiệp của báo chí Việt Nam còn xa. Vậy nguyên do từ đâu?

Một nhà báo có tiếng nói với tôi rằng: Chuyên nghiệp trong kỹ năng là điều dễ dàng. Vấn đề khó là có một cơ chế chuyên nghiệp tạo cơ sở cho báo chí phát triển.

Chuyên nghiệp trong kỹ năng là điều dễ dàng? (Nguồn: lynchburg.edu)

Sẽ giống như vấn đề đào tạo, nếu lỗi lầm của sự trì trệ lại được đổ cho cơ chế thì nghe cũng thật dễ dàng. Nhưng thực là, cùng với đào tạo, phương thức nền tảng nhất để báo chí Việt Nam tiến dần đến chuyên nghiệp vẫn là cải tạo cơ chế.

Khó lòng có một nền báo chí chuyên nghiệp, nếu cơ quan báo chí vẫn còn được bao cấp, nhà báo hài lòng với chức danh xã hội của mình, chỉ dựa trên danh xưng của cơ quan chủ quản để làm báo, không vì bạn đọc, không tri ân bạn đọc.

Không thể đổ lỗi cho các trường đào tạo báo chí, cho những người làm báo, cho các cơ quan báo chí... khiến nền báo chí Việt Nam chưa chuyên nghiệp nếu môi trường dành cho họ tác nghiệp chỉ là một bờ ao có tường gạch bao quanh, yên ả nhưng tù túng.

Hãy căng cho họ một cánh buồm, cho họ quyền hướng ra đại dương, quyền đối đầu với sóng gió. Đại dương giàu có sẽ hậu đãi những ngư dân lành nghề nhất!

Báo chí cần và phải trở thành một bộ phận của nền kinh tế truyền thông - nền kinh tế chỉ chấp nhận những người làm báo chân chính, sống chết với nghề, chịu trách nhiệm tuyệt đối với ngòi bút, con chữ của mình.

Nguyên Nhung