Được tin Nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt từ trần, tôi quá bàng hoàng và đau buồn, thương tiếc.

"Tác phong sôi nổi, trí tuệ minh mẫn, tấm lòng luôn hướng về những vấn đề thời sự nóng hổi." Ảnh: SGTT

Trong đầu tôi lập tức hiện lên hình ảnh "Anh Sáu Dân" trong những lần gặp gần đây, một vị lão thành cách mạnh ở tuổi 86 nhưng vẫn rất hồng hào mạnh khỏe, tác phong sôi nổi, trí tuệ minh mẫn, tấm lòng luôn luôn hướng về những vấn đề thời sự nóng hổi với những suy tư vì dân, vì nước, vì sự nghiệp chấn hưng dân tộc...

Anh đã dành cả cuộc đời cống hiến cho sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và thống nhất tổ quốc, cho công cuộc đổi mới của đất nước.

Khi thôi giữ các chức vụ của Đảng và Nhà nước, Anh vẫn gắn bó cuộc sống của mình với từng bước đi của dân tộc, từng nhịp thở của người dân trong nỗi niềm suy tư của một con người mang tư duy luôn luôn đổi mới và tầm nhìn xa trông rộng, trong ý thức trách nhiệm sâu sắc của một công dân đối với xã hội.
 
Anh đi nhiều nơi và bất cứ nơi đâu thấy việc gì cần góp phần giải quyết đều cố gắng làm với nhiều phương thức khác nhau. Có khi gặp lãnh đạo địa phương, có khi viết báo, có khi viết thư lên cấp có thẩm quyền.

Một Hoàng tử nghèo ở Cần Thơ, một chủ trang trại nuôi hổ, một người nông dân mất đất, một bản làng miền núi xã xôi, một nhà khoa học gặp khó khăn..., trước những đau khổ, bất hạnh của con người, Anh đều quan tâm và cố gắng giải quyết trong khả năng cao nhất của mình. Tác phong sâu sát, cụ thể và tấm lòng nhân ái là phong cách và phẩm giá đáng quý ở Anh.

Nụ cười Võ Văn Kiệt bên nhân dân (Ảnh: TTXVN)

Anh giành nhiều tâm sức cho những vấn đề lớn của quốc gia dân tộc trên bước đường vượt qua những "sức ỳ" của lịch sử, những quán tính của tư duy cũ, đẩy mạnh công cuộc đổi mới về mọi mặt, nhất là khi đất nước đi vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế...

Những bức thư, những bài báo, những trả lời phỏng vấn...sáng lên những ý tưởng, những đề xuất mạnh mẽ, có khi rất táo bạo, tất cả nói lên con người Anh Sáu Dân tuổi cao nhưng trí lực còn rất trẻ và tâm huyết vì dân, vì nước không bao giờ vơi.

Tôi có một số buổi gặp và trao đổi với Anh Sáu Dân về những vấn đề lịch sử và văn hóa dân tộc. Anh rất quan tâm đến lĩnh vực này và Anh cũng có nhiều suy nghĩ, gợi ý rất sâu sắc, đầy tâm huyết. Anh luôn luôn nhắc tôi và những người làm sử phải làm sao nhận thức cho đúng lịch sử như nó đã từng tồn tại, làm sao nhìn nhận và đánh giá cho công minh các nhân vật và sự kiện lịch sử.

Anh nói trong lịch sử từ xa xưa cho đến nay còn biết bao con người, biết bao sự kiện bị thời gian che mờ, bị những định kiến của xã hội bóp méo, thậm chí làm đảo điên để lại những nỗi oan khuất mà sử học có trách nhiệm phải làm sáng tỏ. Đó không chỉ là nỗi oan của người đã khuất mà còn ảnh hưởng đến các thế hệ con cháu qua nhiều đời...

Thủ tướng của nhân dân Kính tặng chú Sáu Dân Trên cao nhìn thấu những lều tranh Xem đồng biết hướng lũ thoát nhanh Tôn nền, dựng cọc nâng nhà ngập Gieo mùa vàng lúa, phủ đồi xanh. Ơi! Người Anh cả của quê hương Người lính già đi mọi nẻo đường Hỏi nhà nông được bao nhiêu đất? Hỏi trẻ em có được đến trường? Lo đong gạo bữa cả Hồ Thành Xây Trị An dẫn điện Hòa Bình Trằn trọc Mường Tè sao hết khổ? Dung Quất - miền Trung phải phất nhanh! Lặn lội suy tư vốn sở trường! Chống Tây, chống Mỹ chẳng chồn chân Phá vây giành đất miền khu 9 Nới rộng bang giao, mở thị trường. Lo cứ là lo bạc mái đầu Mà lòng nào có thấy yên đâu? Nên lòng dân nặng ơn non nước Tên anh đồng nghĩa chữ đồng bào. Vẫn là Thủ tướng của nhân dân! Vẫn là anh Sáu mọi gia đình Lồng lộng bóng soi miền sông nước Đời nặng ân tình, đất nặng chân. Theo Nguyễn Minh Nhị (TTO)

Anh khuyến khích và động viên Hội khoa học lịch sử chúng tôi đã tổ chức thành công nhiều hội thảo nhằm khắc phục những mặt yếu kém trong phương pháp luận sử học, những hạn chế của tư duy giáo điều, máy móc, nhằm nâng cao tính khoa học trong nhận thức lịch sử, góp phần trả lại sự công bằng cho một số nhân vật lịch sử từ Trần Thủ Độ, Hồ Quý Ly...cho đến Phan Thanh Giản, Lê Văn Duyệt, Trương Vĩnh Ký, Nguyễn Văn Vĩnh...

Anh rất tán đồng và ủng hộ quan niệm lịch sử Việt Nam bao gồm tất cả các cộng đồng cư dân, dân tộc, các quốc gia đã từng tồn tại trên lãnh thổ Việt Nam hiện nay, do đó, lịch sử vùng đất Nam Bộ phải ngược lên tận thời tiền sử khi con người xuất hiện trên miền đất này, qua văn hóa Óc Eo với vương quốc Phù Nam...cho đến nay.

Trong thời gian qua, Anh cùng GS Trần Văn Giàu, anh Trần Bạch Đằng và các vị lão thành cách mạng, các nhà khoa học tại thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh/thành Nam Bộ đã và đang hoàn thành một số công trình về lịch sử cách mạng và kháng chiến Nam Bộ. Anh ước mong sớm có một công trình khoa học công phu, bề thế về toàn bộ lịch sử Nam Bộ.

Chúng tôi cùng với các nhà khoa học miền Nam đang triển khai một đề án khoa học xã hội về quá trình hình thành và phát triển vùng đất Nam Bô. Tiếc rằng công trình mới bắt đầu và Anh chỉ mới góp một vài ý kiến ban đầu thì đã ra đi mãi mãi.

Nói đến lịch sử Việt Nam và nhất là Nam Bộ, Anh rất băn khoăn, thậm chí bất bình đối với cách đánh giá trước đây về các chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn. Anh tâm sự, nhiều lúc suy ngẫm nếu không có công lao mở cõi của các chúa Nguyễn thì làm sao chúng ta có được vùng đất Nam Bộ và lãnh thổ Việt Nam như hiện nay. Mà không có được qui mô lãnh thổ, dân số và tiềm năng các mặt của một đất nước như thế thì làm sao thắng nổi những đế quốc lớn mạnh của thời đại. Mà hay hơn nữa là phương thức mở cõi của các chúa Nguyễn chủ yếu là di dân khẩn hoang, tổ chức khai phá vùng đồng bằng Cửu Long giàu có nhưng lúc đó còn hoang vu...

"Người luôn vượt sức ỳ lịch sử, những quán tính của tư duy cũ". Ảnh: SGTT

Anh theo sát các phát hiện mới về khảo cổ học, các công trình nghiên cứu về văn hóa và góp tiếng nói trong bảo vệ, phát huy các giá trị văn hóa dân tộc. Một trong nhiều ví dụ. Khi nghe tin phát hiện di tích Hoàng thành Thăng Long tại 18 Hoàng Diệu, Anh ra tận hiện trường khai quật, cùng các nhà khảo cổ xem xét từng di tích, di vật.

Anh rất xúc động và nhận ra ngay giá trị lớn lao của di sản văn hóa này cùng ý nghĩa sâu sắc của nó khi Hà Nội và cả nước đang hướng tới kỷ niệm nghìn năm Thăng Long-Hà Nội. Trên cơ sở đó, Anh đã tham gia tích cực cuộc vận động bảo tồn toàn bộ khu di tích đã phát lộ.

Những lần gặp Anh Sáu Dân để lại trong tâm trí tôi hình ảnh một nhà cách mạng kiên cường, một nhà chính trị năng động, quyết đóan, một nhà hoạt động xã hội và văn hóa giàu lòng nhân ái, hiểu biết sâu rộng và bao trùm lên tất cả là một con người bình dị, cởi mở, biết lắng nghe ý kiến mọi người, trao đổi thẳng thắn, có tầm trí tuệ cao, đầy tâm huyết, khối óc và trái tim luôn luôn trăn trở vì dân, vì nước, vì tiền đồ của dân tộc.

• GS. Phan Huy Lê