Lied: DIE FORELLE (Con cá hồi)
Nhạc: Franz Schubert
Lời: Christian Daniel Schubart
Thể hiện: Dietrich Fischer-Dieskau
*****

Lied (số nhiều: Lieder) là một từ tiếng Đức với nghĩa đen là "bài ca". Tuy nhiên trong âm nhạc cổ điển, nó là thuật ngữ chỉ thể loại ca khúc nghệ thuật gắn liền với âm giọng thực tế của ngôn ngữ Đức soạn cho ca sĩ solo cùng piano.

Và đề cập đến thể loại lied, ta không thể không nhắc đến nhà soạn nhạc Áo Franz Schubert (1797-1828) - người được mệnh danh là “Vua lied”. 

Schubert sáng tác lied rất nhanh và nhiều. Gần 800 bài thơ, của cả các đại thi hào và cả những tác giả vô danh đã một lần nữa thăng hoa qua lied của Schubert. Nhưng điều chủ yếu là ông đã đưa thể loại này đến độ chín muồi về mặt nghệ thuật hơn bất cứ một nhà soạn nhạc nào khác.

 Ở các lied của Schubert, ta thấy rõ một sự cân xứng giữa phần lời và phần nhạc, ông đã tạo ra một sức cuốn hút mới mẻ cho lời thơ qua những cách tân trong lối phổ thơ và qua những thủ pháp biểu đạt độc đáo bằng âm nhạc. 

Một số lied của Schubert được sắp xếp theo những chuỗi hay liên khúc thuật lại một câu chuyện, một cuộc phiêu lưu của tâm hồn hơn là thể xác, như các tập liên khúc Die schöne Müllerin (Cô thợ xay xinh đẹp) D.795 gồm 20 bài và Winterreise (Hành trình mùa đông) D.911 gồm 24 bài.

Một số lied của Schubert lại giống như những màn kịch ngắn trong đó hình tượng âm nhạc cho từng nhân vật được ông sáng tạo rất sinh động như Erlkönig (Chúa rừng) D.328 phổ thơ Goethe hay Der Tod und das Mädchen (Thần Chết và trinh nữ) D.531 phổ thơ Matthius Claudius. 

Con cá hồi Thơ: Christian Daniel Schubart   Trong dòng suối trong veo Con cá hồi lấp lánh Lao đi như tên bắn, Mau lẹ và sướng vui. Ngồi trên bờ là tôi Ngắm nhìn vô tư tự Con cá hồi sống động Trong dòng suối trong ngần.  Ngư ông với chiếc cần Đứng trên bờ suối đó Bằng con mắt lạnh giá Nhìn cá lội tung tăng. Tôi đã nghĩ ngư ông Không thể nào bắt được Cá kia bằng lưỡi câu, Khi nước còn trong vắt.  Nhưng rốt cuộc phát chán Vì phải chờ đợi lâu Ngư ông bèn láu lỉnh Khuấy cho nước đục ngầu.Khi tôi chưa kịp hiểu Đột ngột dây rung lên Tôi thấy ở lưỡi câu Cá quẫy mình vấy máu.  Bạn ở nguồn nước vàng, Trẻ trung không ngờ vực, Trông gương con cá hồi Thấy hiểm nguy, hãy tránh !Thường vì thiếu tinh anh Người trẻ hay mắc bẫy. Cảnh giác với mồi câu Không máu rơi, quá trễ !

Die Forelle (Con cá hồi) D.550 là một trong số những lied nổi tiếng nhất và được biểu diễn nhiều nhất của Schubert. Lied này được viết năm 1817, năm Schubert 20 tuổi. Trước đó, Schubert đã viết được hơn 100 lied cũng như nhiều tác phẩm giao hưởng, opera, nhạc thính phòng…  

Chẳng rõ Schubert đọc được bài thơ Die Forelle của nhà thơ Đức Christian Daniel Schubart (1739-1791) từ khi nào. Nhưng chắc hẳn ông rất hứng thú với bài thơ này, thế nên dù chính tác giả của bài thơ đã phổ nhạc cho nó nhưng Schubert vẫn viết không dưới 5 phiên bản lied Die Forelle.  

Die Forelle là một màn kịch hấp dẫn, phản ánh đề tài thiên nhiên của thời kỳ Lãng mạn và cảm tưởng của Schubert về sự khôi hài. Nguyên gốc bài thơ của Schubart gồm 4 khổ. Schubert đã sử dụng ba khổ thơ đầu và loại đi khổ thơ thứ tư có nội dung cảnh báo các cô gái trẻ phải tỉnh táo trước các “ngư ông” với mồi câu hấp dẫn.

Con cá và ngư ông trong bài thơ gốc của Schubart là những nhân vật mang tính biểu tượng. Còn trong lied của Schubert, người kể chuyện miêu tả cảnh một con cá hồi bơi lội tung tăng trong dòng suối và sự phẫn nộ của bản thân khi thấy ngư ông bắt được cá bằng những cách bất minh. 

Câu nhạc gồm 6 nốt nổi tiếng hình thành phần lớn bè đệm piano với âm hình nhấp nhô vui vẻ gợi lên hình tượng một con cá đang bơi. Còn giai điệu mang lời ca tươi sáng nhẹ nhàng cho đến lúc ngư ông khuấy bùn làm đục nước để bắt cá. Khi đó cả giọng hát và phần piano chuyển sang tông trầm hơn, tạo nên cảm tưởng một màn kịch nhỏ đang diễn ra. 

Die Forelle thật dễ dàng làm thính giả say mê. Hai năm sau khi viết lied nổi tiếng này, Schubert đã lấy nó làm cơ sở để sáng tác Trout Quintet (Ngũ tấu Cá hồi) D.667 - một tác phẩm hòa tấu thính phòng khiến thính giả còn say mê hơn thế.