TS Nguyễn Trọng Bình là chuyên gia về CN sinh học, sinh vật phân tử ứng dụng trong y dược học.

Virus H1N1 là chủng virus cúm vẫn xảy ra trên lợn, nhưng cho đến nay mới thấy chủng A/ H1N1 lây từ người sang người, và lây lan nhanh chóng.

Vậy việc Mexico và Mỹ hiện nay có số người được phát hiện là nhiễm A/H1N1 có nói lên đặc điểm đặc biệt gì ở vùng này không?

Những bệnh nhân tìm thấy đầu tiên ở Mỹ là những người có quá cảnh du lịch hoặc từ Mexico đến Mỹ. Và từ những bệnh nhân này, dịch lây lan tạo ra các vùng cúm ở Mỹ dần lan rộng, và tiếp theo là sang các quốc gia khác.

Vì cúm A/H1N1 lây lan từ người sang người quá nhanh và qua các tiếp xúc thường ngày nên virus đã lan nhanh ra nhiều quốc gia qua chuyên chở du khách bằng đường hàng không.

Ban đầu chỉ có vài người, khi người bệnh đi trên chuyến máy bay là đã lây lan sang một số hành khách ngồi bên cạnh. Và những hành khách mang virus bệnh (chưa phát bệnh) này đi đến các địa phương lại tản ra và tiếp xúc với nhiều người khác và lây virus cho một số người đã tiếp xúc. Đặc tính của chủng virus này là lây lan từ người sang người nhanh hơn các chủng virus khác trong quá khứ.

Việt Nam tiếp tục ưu tiên giám sát chặt chẽ các ca bệnh cũng như cách ly các trường hợp nghi ngờ. Ảnh: VNN

Vì đặc thù của sự lây nhiễm nên các bệnh nhân hành khách di chuyển bằng hàng không đã là yếu tố tích cực mang virus bệnh từ nước này qua nước khác. Việt Nam cũng có bệnh nhân cúm là do con đường hàng không mang qua cửa khẩu. Có thể nói là chủng bệnh A/H1N1 đã được "nhập khẩu" bằng đường hàng không.

Lây lan nhanh và tử vong cao

- Xin ông cho biết mức độ nguy hiểm của cúm A/H1N1 hiện nay?

Chủng H1N1 là chủng cúm ở loài heo, tuy nhiên cho đến nay chủng này đã đột biến và có khả năng lây lan từ người sang người một cách nhanh chóng. Bệnh cúm A/H1N1 có thể coi là loại dịch bênh hiện đại, lây lan toàn cầu nhanh chóng nhờ sự trợ giúp của phương tiện di chuyển hàng không.

Chỉ trong một vài tuần là đã thành dịch bệnh lan ra nhiều quốc gia trên thế giới. Do đó WHO đã nâng mức báo động lên cấp 6 (cấp cao nhất) mang ý nghĩa dịch bệnh toàn cầu.

Bệnh này tuy lây lan nhanh, nhưng không trầm trọng. Con số tử vong của những người nhiễm cúm không cao như những dịch cúm khác. Thậm chí, số người tử vong về cúm không cao hơn bệnh cúm thông thường xảy ra hàng năm.

Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta có thể lơ là. Nếu không cẩn thận, nó có thể dẫn đến hậu quả lớn.

- Vậy nguy cơ nào là đáng lo ngại nhất khi chưa kiềm chế được dịch này?

Virus H1N1 ở người. Ảnh: timesunion

Đây mới chính là chủng virus mới rất đáng sợ. Khi hai chủng virus cúm cùng gây bệnh trong một cá thể (bệnh nhân) thì khả năng lai tạo sẽ có thể xảy ra. Ngoài ra, chủng cúm A/H1N1 lây lan nhiều người và tự chính chủng virus này đột biến (mutated) thành một chủng mới mang độc tính gây tử vong cao .

Hiện nay, ở châu Á vẫn còn chủng virus bệnh cúm gà H5N1 và SARS có độ gây tử vong cao , tuy không lan nhanh như A/H1N1. Do đó người ta lo sợ khả năng dịch bệnh cúm virus A/H1N1mới lai tạo, lây lan thành đại dịch ở những khu vực có những chủng virus cúm có độc tính cao sẽ cao hơn những khu vực khác không có những chủng virus cúm độc hại. 

- Hiện đã có thống kê nào cho thấy những người có đặc điểm như thế nào thì có khả năng nhiễm cúm cao hơn (như độ tuổi, ngành nghề, thể trạng?)

Theo thống kê, bệnh nhân thường là những người tuổi tráng niên (30-50), khác với các loại cúm khác. Vì sự lây lan do tiếp túc với những người đến từ nước ngoài mang mầm bệnh, nên số người bị bệnh có một đặc thù khác với các bệnh cúm đã xảy ra trước đây. Ða số người bệnh là những người bình thường, không quá già, không phải trẻ em và có sức khỏe tốt.

VN có thể sản xuất vaccine

- Để chế ra các loại Viccine, thường chỉ là các công ty, viện nghiên cứu lớn trên thế giới. Các nước nhỏ, trong khi đó, có thể làm gì?

Mẻ vaccine ngừa virus cúm H1N1 đầu tiên đã được báo cáo sản xuất xong. Hiện nay còn đang trong quá trình kiểm tra chất lượng và dự đoán sẽ có thể kịp cung cấp trước mùa dịch cúm hàng năm vào khoảng tháng 10 năm nay.

WHO và CDC (Hoa Kỳ) đã hợp tác với nhau đề cùng đặt hàng với những công ty dược cấp quốc tế, để chế tạo đủ vaccine cho dự liệu nhu cầu khi dịch bùng phát. WHO cũng có chương trình cung cấp vaccine miễn phí cho các quốc gia trên thế giới khi có nhu cầu.

Ngoài ra, WHO cũng có những chương trình chuyển giao công nghệ sản xuất vaccine cúm (thí dụ H5N1, năm 2007) cho các quốc gia khác. VN là một trong số đó. Gần đây, CDC đã cung cấp chủng A/H1N1 cho các quốc gia nào có khả năng và dự định sản xuất vaccine. VN có tham gia chương trình này.

Để chế tạo vaccine cần phải có những cơ sở đầy đủ công nghệ và chuyên gia để sản xuất. Các quốc gia dù nhỏ, nếu đã có công nghệ chế tạo vaccine thì vẫn có thể dựa theo công nghệ và kinh nghiệm sẵn có để sản xuất cho nhu cầu của quốc gia mình.

Cách kiểm dịch bằng máy đo thân nhiệt ở sân bay có một sơ hở khá to, là không kiểm tra ra những người đang ủ bệnh và chưa sốt. Ảnh: VnExpress.net

Vaccine cúm A/H1N1 được sản xuất theo hai phương hướng. Vacccine sản xuất từ virus nuôi cấy trên phôi trứng gà và vaccine sản xuất từ kháng thể là những protein tái tổ hợp theo phương pháp công nghệ sinh học (tái tổ hợp gene- recombinant DNA-).

VN vì có kinh nghiệm và có dây chuyện sản xuất vaccine bằng phôi trứng gà (embryonic egg) nên sẽ sản xuất thử vaccine theo phương pháp này. Phương pháp protein (kháng thể ) tái tổ hợp, VN còn chưa có đủ cơ sở vật chất và và chuyên gia kinh nghiệm nên còn cần một thời gian để tích tụ cơ sở vật chất và con người mới có thể chế tạo được vaccine theo phương pháp này.

Công nghệ sinh học là một công nghệ cao, cần có chính sách và đầu tư quốc gia , và là một trong các công nghệ cao chiến lược ưu tiên của một số quốc gia.

- VN là một đất nước nhiệt đới, nhiều dịch bệnh. Vậy chúng ta có thế mạnh gì để theo đuổi công nghệ này không. Nếu có thì theo ông chúng ta nên có chiến lược phát triển như thế nào?

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới, vì vậy có nhiều dịch bệnh của vùng nhiệt đới . Có những dịch bệnh mà các quốc gia phát triển (đa số là thuộc vùng khí hậu ôn đới) chưa nghiên cứu đến, để giải quyết vấn đề dịch bệnh mang tính khu vực.

Chúng ta cần quyết tâm có những chương trình nghiên cứu dài hơi và cùng sự hợp tác với giới khoa học/y học quốc tế và các nước phát triển nhiều kinh nghiệm để mau chóng từng bước khắc phục vấn đề dịch bệnh tại khu vực của quốc gia mình .

Trong các chương trình, chiến lược phát triển con người, chuyên gia có khả năng là yếu tố quan trọng hàng đầu .

• Linh Thủy (Thực hiện)