Hai chuyến thăm vòng quanh ASEAN

Năm 1978, chuyến thăm chính thức đầu tiên của Việt Nam vòng quanh các nước ASEAN là chuyến đi của Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Hồi ký của ông Lý Quang Diệu kể lại, phía Việt Nam đã đề nghị được trợ giúp về kinh tế, phía Singapore không đồng ý. Đó là một lý do để cuộc chia tay được ông Lý Quang Diệu viết lại là “Đủ tính ngoại giao nhưng lạnh lùng”. Cuốn hồi ký cũng kể lại: tình thế tương tự cũng xảy ra ở các chuyến thăm đến Thái Lan, Philippines, và Indonesia.

Trong chuyến thăm tháng 8/2007 vừa qua của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng vòng quanh 5 nước ASEAN, nếu theo dõi kỹ sẽ thấy một chi tiết thú vị. Tuyệt đối, từ “trợ giúp” hay tương đương không được một bên nào nhắc đến. Thay vào đó, từ “hợp tác” được lặp đi lặp lại ở mọi cuộc hội đàm, với đầy đủ nghĩa trân trọng nhất và sòng phẳng nhất.

Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng ở Singapore. Ảnh: TTXVN

Cái tên ASEAN hình thành từ năm 1967, nhưng chỉ là một hình thức “câu lạc bộ” rất lỏng lẻo của lãnh đạo 5 nước Thái Lan, Philippines, Malaysia, Singapore, và Indonesia. Lúc đó, ASEAN không có văn phòng, ban thư ký, ngân sách, chương trình nghị sự hàng năm, hay báo cáo hàng năm... Tình trạng này kéo dài mãi đến năm 1976.

Tháng 2/1976, lần đầu tiên ASEAN thành lập được ban thư ký chung với thỏa thuận Bali. Nếu có dịp đọc nguyên bản cuốn hồi ký của ông Lý Quang Diệu “Từ thế giới thứ ba lên thế giới thứ nhất”, chúng ta sẽ thấy ông kể lại một lý do sâu xa cho bước tiến này của ASEAN chính là Việt Nam.

Lúc đó, vì lo ngại “mối đe dọa” của Việt Nam, nên ông Lý Quang Diệu đã dành rất nhiều thời gian và công sức để tăng cường liên kết 5 nước ASEAN.

Cũng chính vì vậy, năm 2005 khi nói về ý nghĩa của việc Việt Nam gia nhập ASEAN, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Công Phụng đã dùng câu “phá vỡ thế bao vây và cô lập…”

Trong bài phỏng vấn ngày 7/8/2007 dành cho VietNamNet của ông Carl Thayer, một chuyên gia hàng đầu về châu Á, ông đã ví vai trò Việt Nam trong ASEAN từ một cầu thủ dự bị thành một tiền đạo. Chính xác hơn, có lẽ nên nói: trước khi trở thành một cầu thủ trong ASEAN, Việt Nam đã được coi là một đối phương chính.

Giành lại vị thế

Đến nay, công cuộc hợp tác trong ASEAN đang diễn ra trong thế hòa bình. Nhưng cũng trong thế hòa bình đó, chưa nước nào đặt công cuộc cạnh tranh xuống vị trí thấp hơn. Trong 10 nước ASEAN, hãy xét một Thái Lan với vài so sánh.

Thái Lan không có một vịnh Hạ Long trong danh mục di sản thế giới, không có một bờ biển Quảng Nam – Đà Nẵng nằm trong 6 bãi biển đẹp nhất hành tinh (như bình chọn của tạp chí Forbes). Nhưng chỉ riêng một bãi biển Pattaya của Thái Lan đã đón hơn 3 triệu khách du lịch nước ngoài mỗi năm, bằng lượng khách du lịch của cả nước Việt Nam cộng lại. (Lịch sử chính thức của Pattaya cũng ghi nhận nơi này mới được biết đến là một điểm du lịch từ những năm 1960, khi một nhóm lính Mỹ từ Việt Nam tìm đến đó để nghỉ dưỡng).

Trong suốt hơn 20 năm từ 1975 đến cuối 1994, toàn bộ các chuyến bay quốc tế ngang qua vùng thông báo bay phía Nam của Việt Nam vẫn được hướng dẫn không lưu từ Thái Lan. Tất nhiên là số tiền dẫn đường trong suốt 20 năm đó của Việt Nam đã rơi vào tay Thái Lan. (Để có thể hình dung được con số, xin trích thông tin từ ông Nguyễn Xuân Hiển, nguyên Tổng Giám đốc Hàng không Việt Nam: doanh thu của Trung tâm Quản lý bay dân dụng Việt Nam riêng trong một năm 2005 là 1.400 tỷ đồng).

Về giáo dục, Giáo sư Phạm Duy Hiển đã đưa ra những so sánh. Ví dụ, về số bài báo quốc tế được trích dẫn trong hai năm 2001-2002, Đại học Chulalongkorn của Thái Lan cao hơn Đại học Quốc gia TP. HCM đến 73 lần! Một điều đáng lưu ý là Thái Lan sử dụng hệ chữ gốc Phạn, còn Việt Nam sử dụng hệ chữ La-tinh, trong thời đại mà chữ La-tinh thống lĩnh ngôn ngữ Internet, đúng ra chúng ta phải có lợi thế hơn nhiều lần.

Về thể thao, trong lịch sử 7 giải SEA Games đầu tiên, đội bóng đá Việt Nam luôn luôn có huy chương, và đội bóng Thái Lan mỗi khi gặp Việt Nam chỉ biết từ hòa đến thua. Nhưng trong hàng chục năm trở lại đây, việc vượt qua bóng đá Thái Lan vẫn là một nỗi ám ảnh.

Tác giả Việt Phương, trên báo Thanh Niên tuần qua, đã đưa ảnh một tấm biển rất lớn giữa thủ đô Bangkok của Thái Lan: “Hôm qua, Việt Nam bắt đầu chập chững... Hôm nay, họ sẽ vượt lên chúng ta. Đừng đợi đến cái ngày ấy. Chung lòng hợp sức xây dựng nước Thái".

Người Thái, tuy đậm văn hóa Phật giáo “sắc sắc không không”, đã phải lên tiếng về sự cạnh tranh trực tiếp với Việt Nam. Còn chúng ta, có thời điểm nào thuận lợi hơn ngày nay để giành lại những vị thế đã mất của mình?

Dự báo trước của một chuyên gia Harvard

Mùa xuân năm 2001, ông Thomas Vallely của Đại học Harvard và người viết bài này đã thực hiện nhiệm vụ tiền trạm cho chuyến thăm của Phó Thủ tướng Phạm Gia Khiêm đến một số đại học hàng đầu của Mỹ (Princeton, Columbia, Harvard, MIT, Stanford). Một trong những cuộc gặp đó là cuộc gặp riêng với Chủ tịch trường Đại học MIT, Giáo sư Charles Vest.

Ông Vallely, bản tính là người rất nhiệt tình, khi nhắc đến Việt Nam tại văn phòng của Chủ tịch trường MIT đã tỏ ra nhiệt tình một cách đặc biệt. Ông nói “Việt Nam chắc chắn sẽ là một lãnh đạo của ASEAN. Ông cần phải tin tôi. Tôi đã từng tham chiến ở Việt Nam, đã tham gia quá trình bình thường hóa quan hệ từ những bước đầu tiên, đã nghiên cứu nhiều năm về Việt Nam, tôi có nhiều bạn thân ở Việt Nam hơn bất kỳ nơi nào trên thế giới… Ông cần phải tin là tôi nói điều này có cơ sở!”

Trong bối cảnh một cuộc gặp riêng, những lời nói trên chắc chắn là với niềm tin và cơ sở thực sự, không phải nói vì mục đích ngoại giao.

Thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam vẫn đứng ở nửa phía dưới của 10 nước ASEAN (thấp hơn Singapore, Malaysia, Philippines, Thái Lan, Brunei, gần bằng Indonesia, cao hơn Lào, Campuchia, Miến Điện). Nhưng vị thế của Việt Nam đã được báo trước. Điều đó cũng được khẳng định rõ trong chuyến đi của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng vừa qua.

• Bùi Văn