“Thiên tử phải nhún mình thờ hiền tài..."

"Triều đình phải coi người hiền tài là kho báu quốc gia. Thiên tử phải nhún mình mà thờ họ thì mới dùng họ được".

Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn

Thượng hoàng Trần Thánh Tông và vua Trần Nhân Tông trong chuyến thị sát mạn Đông và Đông Bắc, ghé thăm ấp An Sinh của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn.

Dịp này, Hưng Đạo Vương đã dâng lên hai vua kế sách “Phú Quốc Cường Binh”, đã làm thử tại thái ấp An Sinh của ông. Hưng Đạo Vương tâu thêm:

[…] Sự cấp bách phải mở mang dân trí. Hồi còn tiên đế đã có nói đến mở mang hệ thống trường tự học hiệu, kiểu như nhà Hạ nhà Thương, nhưng ta chưa làm được. Nay xét trong dân chúng, còn nhiều điều mê muội, bọn có học chẳng đáng là bao, lại chọn dùng vào các chức sắc cả.

Nên thần xin triều đình cho mở các trường hàng tổng, nếu như chưa mở được cho các xã. Rồi cứ thế dần dần ta mở mang thêm lên. Việc này xem ra cũng cấp bách không kém việc quân.

Vì rằng, một dân tộc mà nền văn hóa thấp là một dân tộc ngu muội. Để cho việc này duy trì được lâu bền, thần xin triều đình trích lập quỹ ruộng đất, để bảo trợ cho các trường. Và liệt loại đất ruộng ấy vào quỹ học điền, cấm xâm phạm. Lại phải có chính sách khuyến học. Ai có chí học hành, có khiếu năng thông tuệ, triều đình nên cấp học bổng cho họ học lên cao.

Và nữa, việc chiêu dụng hiền tài cho nước, là việc vua sáng các đời thường làm. Hiện thời, ta phải làm thế nào quy tụ được các nhà tài đức trong nước. Nếu họ hết lòng vì xã tắc, thì đấy là một sức mạnh thần thánh không thể lường trước được.

Triều đình phải coi người hiền tài là kho báu quốc gia. Thiên tử phải nhún mình mà thờ họ thì mới dùng được. Giống ngựa hay thường có tật kén chủ, không phải ai cũng dùng được ngựa hay.

Người tài cũng vậy, không thể cho bọn bất tài thất đức sai khiến họ được đâu.

Thần khẩn thiết xin thượng hoàng cùng nhà vua, hết sức lưu tâm đến việc này. Bởi thần cũng rất lo ngại, vì ít lâu nay nhiều người có tiếng nói không đồng tình với các quan cai trị các phủ, trấn, lỵ; hoặc có nhiều người còn cho chính sách của triều đình là không hợp thời. Bọn họ hết thảy bị bài xích. Nhiều người còn bị đe dọa đến cả tính mạng nữa.

Và họ cho điều họ đã suy ngẫm là đúng, là tốt hơn cái hiện có, nên họ mới dám nói.

Còn đám người ăn nói càn rỡ thì lại khác. Bọn ấy có thể nói được, chê được, nhưng chúng chẳng làm được gì nên hồn. Bọn này thường là bọn a dua, xu nịnh, ăn theo nói leo. Chúng chỉ là một lũ khoắc lắc phải được loại bỏ và trị tội.

Tiếc thay, bọn súc sinh này lại có khiếu năng ton hót, hợp với khẩu ngôn của bề trên, nên thường là chúng vẫn len lỏi được vào bộ máy quốc gia.

• Trích cuốn Thăng Long nổi giận, tác giả Hoàng Quốc Hải, NXB Phụ nữ, 2003