>> Phần 1: Trung Quốc và cuộc khuếch trương sức mạnh mềm
>> Phần 2: Cuộc trình diễn sức mạnh mềm của Trung Quốc

Phối cảnh sức mạnh mềm Trung Quốc

Bìa một cuốn sách về Sức mạnh mềm Trung Quốc: "Làm thế nào Trung Quốc mang sức mạnh mềm ra với thế giới.

Trong lĩnh vực sức mạnh văn hoá hay sức mạnh mềm, sự khác biệt có vẻ lớn hơn là sự giống nhau. Ảnh hưởng ra bên ngoài của Nga đối với khối Xô viết hầu như định hình các hoạt động chính trị chủ đạo, hợp pháp hoặc bất hợp pháp, tuỳ thuộc vào hoàn cảnh và mục tiêu kỳ vọng.

Đơn cử như báo chí ủng hộ CN cộng sản và ảnh hưởng liên minh thương mại ở Pháp và Tây Ban Nha trong những năm 1930, đồng nghĩa với việc các nhà lãnh đạo Liên Xô có ảnh hưởng đáng kể lên chính trị quốc gia của các nước này.

Ở hầu hết, nếu không nói là tất cả các mặt, Liên Xô thiếu những lợi thế của Trung Quốc. Hoạt động kinh tế và đầu tư rất yếu bên ngoài khối Đông Âu. Liên Xô có rất ít ảnh hưởng thức tế đối với truyền thông quốc tế hoặc du lịch. Nước này có cộng đồng Nga kiều hạn chế, và tiếng Nga không bao giờ trở thành ngôn ngữ quốc tế.

Đúng là Nga đã cung cấp tài trợ một số chương trình giáo dục, mang lại lợi ích cho các nước đang phát triển, nhưng có vẻ như đó không phải là những lợi ích lâu dài. Mỉa mai thay, Trung Quốc cũng thất bại trong một số lĩnh vực với mục tiêu kì vọng là mang lợi ích cho bên ngoài ở một vài nước.

Trong trường hợp châu Á thì ngược lại, các nước láng giềng của Trung Quốc đang trở nên "hợp tác và bị hấp dẫn" bởi lý thuyết về cách mạng không còn tồn tại trong chương trình nghị sự.

Có thể trường hợp châu Âu là một so sánh hấp dẫn hơn: không cần thiết dựa trên nền tảng của từng quốc gia, mà ở tầm khái quát. Người dân châu Âu đứng trên thế giới, và nhiều nước xây dựng các DN, tổ chức Chính phủ cho nhiều thế hệ.

Màn trình diễn của một nữ sinh trong một chương trình biểu diễn tại Học viện nghệ thuật sân khấu quốc gia Trung Quốc.

Châu Âu được biết đến với tư cách lục địa cung cấp các tài trợ và hỗ trợ thiên tai, bất chấp vấn đề chủ nghĩa đơn phương cấu trúc hoặc dịch vụ cho vay và những nước như Na Uy có thể được đánh giá như người môi giới hoà bình cho các tình huống khác nhau.

Và một sự khác biệt cơ bản là sự ổn định và cách tiếp cận dài hạn. Tây Âu ngày nay có lịch sử ổn định hơn 60 năm, trong khoảng thời gian đó, các thể chế và người chơi vẫn được duy trì rộng rãi nhu cũ.

Trong cùng khoảng thời gian này, Trung Quốc đã dịch chuyển từ một nước ủng hộ Liên Xô đến CN Mao Trạch Đông, rồi đến cải cách của Đặng Tiều Bình và bây giờ là CN cộng sản mang màu sắc Trung Quốc.

Các thông số thể chế và luật pháp đã được điều chỉnh hầu như mỗi năm và không ai tự tin rằng liệu tất cả điều này sẽ dẫn tới đâu.

Nhưng có lẽ điểm so sánh sâu sắc nhất và có thể ảnh hưởng đến tất cả các hoạt động trên thế giới, chính là với Mỹ. Có một điểm chung trong lịch sử là sự chuyển đổi quyền lực lớn rất ít khi đạt được một cách hoà bình.

Chúng ta đang chứng kiến có vẻ như cuộc chuyển đổi từ hệ thống thế giới một cực do Mỹ chỉ đạo sang thế giới đa cực, nơi Trung Quốc đóng một vai trò quan trọng. Chúng ta chỉ có thể hy vọng rằng sự thay đổi này sẽ được kiểm soát tốt hơn là bước chuyển trước đó. Và có thể, một nhân tố cấu thành quan trọng sẽ là, Mỹ nhìn nhận về sự trỗi dậy hoà bình của Trung Quốc như thế nào, cả sức mạnh cứng và sức mạnh mềm?

Mô tả nét lớn về sự hiện diện trên thế giới của Mỹ như thế nào? Cần phải bắt đầu bằng việc đề cập đến 2 hay 3 điểm: ưu thế vượt trội lấn át của kỹ thuật quân sự, sự đi đầu trong hầu hết các ngành công nghệ cao và sức mạnh tài chính và công nghệ khổng lồ. Về khía cạnh văn hoá, mọi thứ có vẻ phức tạp hơn.

Hàng triệu người trên thế giới không nghi ngờ về việc mang "giấc mơ Mỹ": sự giàu có, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, tự do cá nhân và chủ nghĩa cá nhân và ở những lĩnh vực khác. Trong "nồi thịt hầm nhừ" này, các thế hệ nhập cư từ khắp các nơi trên thế giới đã trở thành công dân Mỹ: một số phát triển mạnh và một số rơi vào tuyệt vọng, nhưng với hầu hết mọi người, tất cả có vẻ đủ hạnh phúc với những nguyên lý cơ bản của đời sống Mỹ.

Hơn cả thế, liệu có phải là sự thổi phồng khi nói rằng đời sống kinh doanh trên toàn cầu đã bị Mỹ hoá lâu dài trong nhiều thập kỷ qua? Phong cách quản lý, công nghệ bán hàng, các chiến dịch marketing, quảng cáo và xây dựng thương hiệu... ở hầu hết các lĩnh vực đều có nguồn gốc từ Mỹ và nhận được sự ủng hộ nồng nhiệt và sự bắt chước trên toàn cầu.

Nếu những biểu tượng văn hoá cổ điển như Mozart hay Leonardo da Vinci là người châu Âu, thì hầu hết các biểu tượng văn hoá đương đại: chuột Mickey, Mc Donalds chắc chắn đến từ Bắc Mỹ.

Trong khía cạnh về ngôn ngữ tiếng Anh, du lịch, giáo dục, báo chí, Mỹ có toàn bộ nguồn lực tuyệt vời của sức mạnh mềm.

Rõ ràng Mỹ có một sức mạnh mềm to lớn là kết quả của nhiều nguồn: sự ngưỡng mộ về sự lãnh đạo kinh tế và công nghệ, tài năng phi thường trong marketing những thương hiệu toàn cầu, sự thống lĩnh về báo chí, ngôn ngữ tiếng Anh và sự ủng hộ cho dân chủ và nhân quyền.
 
Châu Âu có thể xác lập chỗ đứng sức mạnh mềm ở sự giàu có văn hoá, sự quản trị tốt, nền ngoại giao ôn hoà.

Trung Quốc đang đưa ra một tuyên bố về lãnh địa sức mạnh mềm, bao gồm: một siêu cường mang lại sự hỗ trợ, khôn ngoan và cân bằng hơn Mỹ, như là lãnh đạo tự nhiên của Đông Á, là người cung cấp giáo dục và tài trợ cho nhóm nước này, là người cung cấp thông tin và giải trí, đặc biệt ở châu Á - Thái Bình Dương, là điểm đến cho du khách và là nơi "xuất khẩu" du khách, là quê hương của truyền thông văn hoá và tôn giáo quan trọng.

Kết luận 

Có thể kết luận với một số quan sát về tính toán của Trung Quốc liên quan đến hoà bình và xung đột trong điều kiện "sức mạnh mềm". Không phải là Công giáo, Đạo Hồi, thị trường tự do hay giá trị tự do có ảnh hưởng như ở phương Tây và Tây Á, di sản ý thức hệ của Trung Quốc bao gồm đạo Khổng, đạo Phật và CN Mác.

Về mặt dài hạn, phần đa sự tồn vong kinh tế của Trung Quốc phụ thuộc vào nông nghiệp, đặc biệt là trồng lúa ở miền Nam và kê ở miền Bắc. Với cả hai miền cũng như để ngăn ngừa nguy cơ lũ lụt, các kỹ sư thủy lợi từng giữ vai trò quan trọng và sẽ tiếp tục giữ vai trò này.

Điều không thể chối cãi là suy nghĩ của Trung Quốc về chiến tranh và hoà bình khác với suy nghĩ của văn hoá phương Tây.

Nhiều từ ngữ thể hiện cho mối quan tâm của Trung Quốc mang tính đặc trưng. Hai chữ thường được sử dụng cho hoà bình là "hoà" (he) và "bình" (ping), một chữ thể hiện sự hài hoà và chữ kia thể hiện mặt hồ phẳng lặng. Tái thiết hoà bình được gọi là "chuhai", thoát khỏi rắc rối: khiến cho trái đất tốt đẹp trở lại để trồng trọt bằng diệt trừ sâu bọ, hay tạo dòng chảy êm ả bằng việc bỏ những đập chắn trên kênh.

Mặt khác, một trong những mối quan tâm lớn của Trung Quốc theo cách nói truyền thống là "loạn" (luan) - mất trật tự, hay "tranh" (zheng), xung đột bên trong.

Ngoài khoảng thời gian chiến tranh chống Nhật hay cách mạng văn hoá, lực lượng vũ trang thường không được ca ngợi trong văn hoá Trung Quốc. Nhưng Chính phủ Trung Quốc cảm thấy hài lòng với việc gọi quân đội (binh - bing) trong tình huống bất ổn dân sự lớn vượt ngoài tầm tay.

Nhìn chung, vị trí của Trung Quốc có thể so sánh với một số quốc gia khác (đáng lưu ý là Singapore và Malaysia trong những năm đầu thập kỷ 90), những nước bắt đầu thúc đẩy khái niệm "giá trị châu Á", tranh luận về giá trị phương Tây là đáng tự hào (như dân chủ và tự do phát biểu không cần xin phép) nhưng không thực sự cần thiết với tất cả các quốc gia, đặc biệt là đối với châu Á.

"Giá trị châu Á" sau đó thường được gắn với ổn định, hài hoà, thịnh vượng và gia đình hơn là các khái niệm của phương Tây về tự do, dân chủ và quyền được phản kháng.

Trong bối cảnh đó, cuộc trình diễn sức mạnh mềm Trung Quốc có thể đóng góp vào duy trì "giá trị châu Á" đáng kể trong chương trình truyền thông, trong khi hoàn toàn không chống lại tự do ngôn luận hay biểu đạt.

• Phương Loan (lược dịch)