>> "Tối hậu thư" của ngành điện? 
>> Thiếu điện và thế độc quyền

EVN chưa tròn trách nhiệm đã phân tán lực lượng

- Chưa đến mùa khô nhưng EVN đã kêu thiếu điện và dọa cắt điện. GS. nghĩ sao về thực tế này?

Chuyện này chẳng lạ. Thỉnh thoảng, Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) lại doạ cắt điện, và họ cắt thật, thậm chí không cứ vào mùa khô, khi các hồ thủy điện đã cạn nước. Xét cho cùng, chuyện cắt điện không phải việc riêng của EVN mà là chung của nhà nước, có liên quan đến nhiều ngành khác, cả ngắn hạn lẫn tầm nhìn lâu dài.

EVN, với tư cách người đảm nhiệm cung cấp điện cho cả nước đã không làm tròn công việc của mình, mà còn phân tán lực lượng vào những chuyện khác.

Theo EVN, hiện công suất khả dụng của cả nước là 11.000 MW. Thực tế, tiêu thụ đã gần hết, không còn dự trữ cho những trường hợp bất thường.
 
Thực chất, việc thiếu điện những ngày này, như EVN thông báo, là do có các nhà máy trục trặc, một vài nhà máy dự kiến đi vào hoạt động nhưng bị hoãn lại do chạy thử không thành công. Chuyện này đã từng xảy ra nhiều lần trong thời gian gần đây.

Điều đáng nói là, trong khi không đủ sức ứng phó với các sự cố kỹ thuật của chính ngành chuyên môn của mình, không làm tròn công việc của mình, EVN lại phân tán lực lượng vào những hoạt động khác như đầu tư rất mạnh vào công nghệ thông tin chẳng hạn.

Họ thu tiền điện sòng phẳng của dân, nhưng khi thiếu điện lại thông báo sẽ “giật cầu dao” khu này khu khác

Áp giá thị trường, phải "chơi" theo luật thị trường

- Hiện nay, cùng với việc cắt điện, EVN đang tính chuyện tăng giá điện với lý do phải bù lỗ...?

Chuyện bù lỗ lần này cũng giống như các năm trước, EVN đưa ra lý do phải tăng giá để đủ tiền xây dựng nhà máy phát điện, một chuyện rất vô lí như tôi đã phát biểu trên VietNamNet.

Lần này, lí do là bù lỗ. Tuy nhiên, nói EVN tăng giá vì thua lỗ thì bản thân tôi không tin. Chưa có chứng cứ gì khiến tôi tin EVN bị lỗ. Theo cơ chế thị trường mà EVN vẫn độc quyền, vẫn là đứa con cưng của Nhà nước, thì họ bảo sao dân chỉ biết nghe vậy. 

... nếu nói EVN không tăng giá điện sẽ thu lỗ, bản thân tôi không tin. GS. Phạm Duy Hiển

Vả lại, gần một nửa sản lượng điện của chúng ta là từ các nhà máy thủy điện với giá thành điện năng thấp hơn giá bán hiện nay rất nhiều lần.

Mặt khác, tôi hoàn toàn không phản bác chuyện tăng giá theo cơ chế thị trường. Nhà nước không thể bao cấp hết được, dù vẫn phải có biện pháp nào đó hỗ trợ cho người nghèo và vùng sâu vùng xa.

EVN là đơn vị kinh doanh, đương nhiên phải tính chuyện thị trường.

Tuy nhiên, thực tế giá điện Việt Nam hiện nay theo tôi đã theo giá thị trường rồi. Nhìn vào mặt bằng giá điện của các nước xung quanh, ta đắt hơn một số nước và rẻ hơn một số nước, và cũng chỉ rẻ hơn chút đỉnh.

Khi đặt điện trên mặt bằng giá thị trường thì phải chơi theo luật thị trường.

EVN kêu gọi áp giá thị trường để khỏi lỗ nhưng không chịu chơi theo luật thị trường. Khi thiếu điện, EVN sẵn sàng cắt điện của dân và các cơ sở kinh doanh, dịch vụ nôi địa, không dám động đến các DN có vốn đầu tư nước ngoài, vì họ sẽ kiện. Vậy là hành xử theo kiểu "túm người có tóc, ai túm kẻ trọc đầu".

Mọi thành phần kinh tế phải được đối xử bình đẳng trong cơ chế thị trường. Vả lại, dân chúng và các DN nội địa cũng đóng góp phần đáng kể vào tăng trưởng kinh tế, đâu chỉ có DN nước ngoài.

Nói vậy, tôi không hề có ý định đề nghị phải cắt điện cả các DN nước ngoài cho sòng phẳng. Song, trước hết, EVN phải bồi thường thiệt hại cho những ai phải đình chỉ hoạt động do mất điện.

Và quan trọng hơn, EVN phải cân đối cung - cầu khi đã được trao quyền cung cấp điện trong cả nước. Nếu EVN không cung đủ, nhà nước phải xem xét chuyện giảm cầu. Việc này thuộc trách nhiệm của cấp cao hơn, đặc biệt là Bộ Kế hoạch - Đầu tư.

Nhận diện "thủ phạm"

- Vậy đâu là giải pháp cho Việt Nam, thưa Giáo sư?

Nên có tầm nhìn chiến lược. Chúng ta chưa chịu rút kinh nghiệm của thế giới đang đối diện với hiện tượng nóng lên toàn cầu do sử dụng quá nhiều năng lượng trong thế kỷ CNH vừa qua. Ta nỗ lực xây dựng nhà máy phát điện mới, trong khi đang xài điện quá lãng phí.

"... thủ phạm chính của việc lãng phí điện là các cơ quan nhà nước, nơi cung cấp dịch vụ công và các nhà máy sử dụng công nghệ lạc hậu.

Chúng ta cứ bơm nhiên liệu của các tổ máy phát điện để có tốc độ tăng trưởng điện năng gấp đôi GDP như hiện nay, 17%/năm, thậm chí có người còn kêu gọi cao hơn, 20%/năm.

Ngay đến những nước "khát" năng lượng và tăng trưởng kinh tế còn nhanh hơn Việt Nam cũng không “nóng” như vậy. Cụ thể Trung Quốc chỉ tăng 9,7%/năm, Ấn Độ 6%/năm. Các nước khác phần lớn thấp hơn, 5-6%/năm.

Chúng ta lại rất phí phạm điện năng. Năm 2004, tiêu thụ 1kWh người Việt chỉ làm ra 1 USD trong khi Thái Lan 1,25; Malaysia 1,46; Philippine: 1,6; Indonesia: 2,4; Singapore 2,8.

Chính phủ đang hô hào người dân thực hiện tiết kiệm điện. Đó là một giải pháp tốt. Tuy nhiên, Nhà nước cần phải nhận diện rõ ai là thủ phạm chính gây lãng phí điện năng.

Người dân, đặc biệt là các cán bộ, nhân viên lương ít, bản thân họ đã phải tự lo thân, tiết kiệm điện tối đa để tránh bị "móc túi" thêm trong cơn bão giá hiện nay. Do đó, không nên kỳ vọng rằng các hộ gia dình sẽ giảm tiêu thụ điện năng nhiều trong thời gian tới, trong phạm vi cả nước.

Thu nhập trung bình đầu người của Việt Nam chỉ bằng 1/2 Indonesia, Philippines, nhưng lại xài điện tương đương. Người Thái có thu nhập trung bình gấp 4 lần Việt Nam cũng chỉ tiêu thụ điện gấp 2 lần.

 Theo tôi, ngoài khối công nghiệp và xây dựng, thủ phạm chính của việc lãng phí điện là các cơ quan nhà nước. Sử dụng "tiền chùa", các cơ quan này chưa có biện pháp gắt gao để tiết kiệm điện. 

Thủ phạm lớn hơn chính là việc Nhà nước đầu tư và cho phép nước ngoài đầu tư xây dựng các nhà máy công nghệ lạc hậu, tiêu tốn năng lượng. Tôi tin rằng nhiều công trình xây dạng dở, bỏ đi hoặc không bảo đảm chất lượng, phải làm lại, có đóng góp đáng kể vào chuyện lãng phí năng lượng. Chính vì vậy, đặc điểm nổi bật của nền kinh tế hiện nay là đầu tư kém hiệu quả thể hiện ở chỉ số ICOR cao song hành với tiêu tốn quá nhiều điện năng (hệ số đàn hồi điện năng cao) so với các nước khác.

Không thể trăm tội đổ đầu EVN

Khi đối mặt với vấn đề năng lượng, Nhà nước phải xem xét nhiều chuyện, kể cả những vấn đề tưởng như không thể nào động đến, không thể trăm tội đổ đầu EVN.

Về lâu dài, vấn đề vượt ra ngoài kiểm soát của EVN, đòi hỏi cả xã hội xem xét. Đơn cử chuyện quy hoạch phát triển của Nhà nước và Bộ Kế hoạch - Đầu tư. Cần hết sức lưu ý các công nghệ lạc hậu, không cạnh tranh được ở bản quốc, được đưa sang Việt Nam để tận dụng nhân công và giá năng lượng tương đối rẻ.

Ngay trong xét duyệt các dự án đầu tư, Bộ KH-ĐT phải xem tiêu hao năng lượng và phá hoại môi trường là tiêu chí hàng đầu, không nên mải mê chạy theo các tiêu chí kinh tế đơn thuần, một chiều, nhất là phải chịu áp lực của “nhóm lợi ích”.

Chúng ta phải hết sức cân nhắc lợi hại của các dự án đầu tư nước ngoài tiêu tốn nhiều điện năng hư sản xuất thép, luyện nhôm, xi măng, phân bón v.v….

Trong thời đại hiện nay, khi nhân loại đang đối mặt với vấn đề biến đổi khí hậu toàn cầu, nước nào cũng phải xem xét lại việc sử dụng năng lượng.

Các nước đang cắt giảm lượng phát thải khí CO₂, thế giới đi vào nền kinh tế ít carbon, phi carbon cuối thế kỉ XXI. Lẽ nào chúng ta cứ say sưa đốt nhiên liệu để tăng trưởng kinh tế mà không chú trọng đến các giải pháp khác để đảm bảo kinh tế tăng trưởng bền vững hơn.

• Phương Loan (thực hiện)