Mời đọc kỳ 1:
	Minh bạch ngân sách và “lời nguyền tài nguyên”

Chỉ số Ngân sách Mở

Minh bạch chính sách tại các quốc gia phụ thuộc tài nguyên (Ảnh: kir.com)

Điểm số của một nước trong bảng xếp hạng này phản ánh số lượng thông tin ngân sách được công bố, chứ không phải là chất lượng hay độ xác tín của những thông tin này.

Các câu hỏi không đánh giá những khía cạnh như liệu thông tin về chi phí chính phủ, lợi nhuận hay các khoản nợ có bị bỏ sót, bị giấu nhẹm hay sửa chữa.

Chỉ số này cũng không cân nhắc về độ tín nhiệm của mức dự báo nền kinh tế vĩ mô hay các ước định kinh tế được sử dụng trong đánh giá về ngân sách quốc gia. 

Bảng 1. Chỉ số Ngân sách Mở 2006

(Nguồn: Chương trình Ngân sách Quốc tế 2006. Các nước phụ thuộc tài nguyên được in đậm)

Bảng 1 tóm tắt về kết quả chung đối với Chỉ số Ngân sách mở 2006, bao gồm 59 quốc gia. Đúng như dự đoán, có sự phân hoá lớn giữa các quốc gia về góc độ cung cấp và công bố thông tin ngân sách. Pháp và Anh có số điểm cao nhất (89 và 88) trong lúc Việt Nam và Angola đứng cuối bảng xếp hạng, với chỉ số tương ứng là 2 và 4.

Trong số 59 quốc gia được xếp hạng tại Bảng 1, có 24 nước thuộc danh sách phụ thuộc tài nguyên. Các quốc gia này (được in đậm) cũng phân hoá mạnh về điểm số minh bạch ngân sách, với Nam Phi, Botswana và Na Uy đứng đầu bảng minh bạch.

Trong lúc các nước còn lại như Nigeria và CH Chad lại cung cấp rất hạn hế, thậm chí là không một chút thông tin nào đến người dân. Chỉ có 4 trong số những quốc gia này cung cấo thông tin ngân sách quan trọng đến công dân thông qua đa dạng các ấn bản tài liệu ngân sách.

Điều này đã nhấn mạnh đến sự tồn tại của khoảng cách về mức độ minh bạch trong số các quốc gia phụ thuộc vào tài nguyên.  

Khoảng cách này tiếp tục được nhắc đến qua đánh giá về chỉ số trung bình giữa hai nhóm. Các quốc gia không phụ thuộc vào tài nguyên thường có số điểm tốt hơn về ngân sách minh bạch. Đối với nhóm này, chỉ số OBI trung bình là 49,9, trong lúc chỉ số này ở các quốc gia phụ thuộc tài nguyên là 39,7.  

Cứ cho rằng, chỉ số minh bạch ngân sách là một nguồn tin cậy để đánh giá một nền quản trị kinh tế tốt, điều này có vẻ như dẫn đến nhận định rằng các quốc gia phụ thuộc tài nguyên đang đối mặt với những thiếu hụt quản trị, cũng như được điều hành bởi các chính phủ không có trách nhiệm giải trình và thường không sử dụng hợp lý hoặc lãng phí các khoản vay nợ tài nguyên cũng như thiên về tham nhũng. 

Tuy nhiên, rất cần phải có các nghiên cứu và đánh giá chuyên sâu hơn về những khác biệt ngay bên trong nhóm các quốc gia phụ thuộc tài nguyên.

Để có thể có được những đánh giá đúng đắn hơn về vấn đề minh bạch ngân sách liên quan đến sự phụ thuộc tài nguyên, có lẽ cần phát triển được một chỉ số riêng biệt dựa trên hệ thống câu hỏi phụ từ Bảng câu hỏi Ngân sách Mở, đề cập trực diện hơn đến các vấn đề thường xảy ra tại các quốc gia phụ thuộc tài nguyên. Chỉ số này sẽ chú trọng dến độ minh bạch ngân sách và trách nhiệm giải trình ở những quốc gia phụ thuộc tài nguyên, với ba lĩnh vực chính như sau: 

Mức độ minh bạch lợi nhuận

Các chính phủ phải cung cấp thông tin đầy đủ đến người dân (Ảnh: infosthetics.com)

Minh bạch Ngân sách chung

Phần này bao hàm những vấn đề liên quan đến khung vĩ mô, nợ và chi tiêu. Để lên kế hoạch trung hạn cho dòng lợi nhuận cần dựa vào các dự đoán đáng tin cậy, việc sử dụng các lợi nhuận tài nguyên để hậu thuẫn cho các khoản nợ của chính phủ và sử dụng nguồn tài nguyên giàu có là những yếu tố quan trọng để định hình rõ tác động có thể của vay mượn tài nguyên. 

Trách nhiệm giải trình ngân sách

Mục này sẽ chú trọng vào một số câu hỏi thêm để đánh giá mức độ giám sát của cơ quan hành pháp, các thể chế kiểm toán tối cao và công chúng . Các cơ hội để nghiên cứu kỹ lưỡng từ bên ngoài và tranh luận về hành động cụ thể đối với các vấn đề ngân sách rất quan trọng trong việc yêu cầu chính phủ có trách nhiệm giải trình về những sự lựa chọn và sử dụng lợi nhuận từ ngành khai khoáng. 

Khoảng 10-15 câu hỏi được lựa chọn cho một trong ba lĩnh vực trên, trong đó các đánh giá sẽ được đưa ra tách bạch và tính điểm chung cho các quốc gia phụ thuộc tài nguyên, theo phương pháp Chỉ số Ngân sách mở.   

* Bảng 2. Chỉ số trách nhiệm giải trình và minh bạch hoá trong các nước phụ thuộc tài nguyên

Bảng 2. Chỉ số trách nhiệm giải trình và minh bạch hoá trong các nước phụ thuộc tài nguyên (Click vào hình để xem ảnh cỡ lớn hơn)

Điểm số cuả các quốc gia rất khác nhau khi đánh giá trên nhiều mặt của chỉ số. Điển hình, cả Nam Phi và Na Uy đều đứng cao hơn các nước khác về các vấn đề giải trình ngân sách, trong lúc Colombia lại tụt lùi cuối danh sách.

Số điểm chung cuộc của các quốc gia như Peru, Namibia và Cameroon giảm do số điểm về giải trình ngân sách kém. Cùng với Việt Nam và Indonesia, vị trí của Na Uy cũng bị ảnh hưởng do số điểm thấp về minh bạch lợi nhuận. 

Ngoài ra, một số khác biệt đáng chú ý khác dễ dàng nhận thấy khi các chỉ số của một quốc gia về độ minh bạch và giải trình đựoc so sánh với số điểm chung cuộc về phát triển qua chỉ số HDI.

Một cách chung nhất, có sự tương quan rõ ràng giữa điểm số cao về chỉ số giải trình và minh bạch với mức độ phát triển con người (xem bảng 1). Điều này không thể diễn dịch ra như quan hệ nhân quả, rằng các quốc gia minh bạch hơn sẽ có chỉ số phát triển tốt hơn.

Dẫu sao, các kết quả phân tích này đáng được nghiên cứu sâu hơn. Một trong những cách để gỡ rối về mối liên hệ có thể giữa minh bạch ngân sách và tác động phát triển là xem xét từng quốc gia cụ thể nơi mà mối quan hệ giữa hai lĩnh vực này ít rõ ràng nhất, với điển hình là ba quốc gia Peru, Việt Nam và Angola. 

Kỳ 3: Minh bạch trong khai thác tài nguyên: 3 trường hợp cụ thể

• Mỹ An (dịch từ tư liệu thuộc bản quyền UNESCO 2009. Nguồn tư liệu: viet-studies.info)