Trước hết, cần nhấn mạnh rằng đây không phải là giải “Nobel Y học” mà chính xác hơn là giải thưởng cho ngành sinh lí học hoặc y học (tiếng Anh viết là “Nobel Prize in Physiology or Medicine”).

Ảnh chụp màn hình bài viết trên báo VietNamNet

Bài báo viết “Những nghiên cứu của họ đã mở đường cho một loại công nghệ mạnh nhằm điều khiển gien ở chuột - nhắm bắn gien ở chuột”.

Thật ra, nghiên cứu của ba nhà khoa học không trực tiếp liên quan đến điều khiển gien và cũng không dính dáng gì đến “nhắm bắn gien”. Có lẽ cụm từ “nhắm bắn gien”được dịch từ thuật ngữ “gene targeting”. Thuật ngữ “gene targeting” trong di truyền học gây ra nhiều hiểu lầm, ngay cả trong giới khoa học, vì thực chất của công nghệ này không phải “bắn”, mà nhằm thay thế cơ cấu của một gien.

Thuật ngữ dễ hiểu hơn là “knock-out” (nốc-ao, quật ngã, khuất phục), hay một cách khoa học hơn là “homologous recombination” (tái hợp tương đồng). Công nghệ knock -out có mục đích là “quật ngã” hoặc "khuất phục" một gien hiện hành và thay thế nó bằng một gien mới để đánh giá xem gien bị khuất phục có thật sự ảnh hưởng đến bệnh tật không.

Có thể giải thích nghiên cứu của giáo sư Capecchi và đồng nghiệp như sau: nếu nhà nghiên cứu có lí do để cho rằng gien A có ảnh hưởng đến bệnh ung thư, họ có thể rút gien A khỏi cơ thể và thay thế vào đó bằng một gien khác (hay một mảng DNA khác) và xem quá trình phát sinh ung thư ra sao. Đây là công nghệ có tên là “knock-out” (còn gọi là “gene targeting” hay “homologous recombination”), hoàn toàn không có “bắn gien”.

Về thông tin liên quan tới các nhà khoa học

TS Mario R. Capecchi, TS Martin J. Evans, TS Oliver Smithies (trái qua phải)

Viết về giáo sư Capecchi, bài báo cho biết “T.S Mario R. Capecchi [...] hiện là Giáo sư danh dự về gien người và sinh học tại ĐH Utah, Mỹ.” Thật ra, giáo sư Capecchi không phải là “giáo sư danh dự” mà là một giáo sư thực thụ về di truyền học. Từ năm 2002 đến nay ông là đồng chủ nhiệm bộ môn di truyền học tại Đại học Utah.

Chức danh giáo sư danh dự (honorary professor) thường được trao tặng cho những người có đóng góp lớn cho xã hội hay cho trường, nhưng không hội đủ những điều kiện khoa bảng (như có học vị sau đại học hay có công trình nghiên cứu khoa học). Giáo sư Capecchi không phải là giáo sư danh dự, mà là giáo sư thực thụ, được tiến phong theo các thủ tục khoa bảng nghiêm chỉnh.

Về chi tiết liên quan đến giáo sư Evans, tác giả bài báo viết: “TS. Martin J. Evans [...] là hiệu trưởng Trường sinh học và là GS về gien thú có vú, ĐH Cardiff, Anh.” Trang chủ của GS Evans ghi rõ “Sir Martin Evans is Director of the School of Biosciences and Professor of Mammalian Genetics of Cardiff University”.

Thông thường một trường đại học ở Anh có nhiều faculty (phân khoa) hay college (việc chọn các từ này đôi khi tùy thuộc vào truyền thống của từng trường). Mỗi faculty hay college có nhiều school (hiểu đơn giản là trường). Chức danh “director” không có nghĩa là “hiệu trưởng” mà là “giám đốc” một school. Trong hệ thống quản lí đại học của Anh, chữ principal thường dùng để chức hiệu trưởng một trường đại học.

Không chỉ VietNamNet mà các báo khác như Lao động, Tuổi trẻ, Thanh niên cũng có những ngộ nhận tương tự về công trình nghiên cứu của ba nhà khoa học trên.

Có lẽ bài học rút ra là phóng viên nên tìm đến các chuyên gia có kinh nghiệm trong những lĩnh vực mình viết để làm sáng tỏ những thuật ngữ, khái niệm và qui trình làm việc trong khoa học để giảm các thông tin không chính xác.

Bạn đọc: Nguyễn Văn Tuấn (Darlinghurst, NSW 2010 Australia)