>> Bởi vì làm báo cũng là một nghề kiếm sống!

Phóng viên phải biết tự học

Anh có đồng ý với ý kiến: Đào tạo là việc hết sức quan trọng và mỗi cơ quan báo chí nên có một bộ phận chuyên làm việc đó hay không?

Tôi đồng ý.  Đó là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của tòa soạn. Nhưng vấn đề là phải xác định phóng viên cần những kiến thức, kỹ năng gì, trong đó cái gì tòa soạn có thể đào tạo, cái gì qua công việc cụ thể phóng viên sẽ "vỡ" ra.

Một phóng viên ít nhất cần có ba kỹ năng: Kỹ năng nghiệp vụ; Kiến thức (kiến thức chuyên môn và kiến thức nền); Kinh nghiệm sống và kỹ năng giao tiếp. Tòa soạn nên trực tiếp đào tạo lại kỹ năng nghiệp vụ cho phóng viên và tham gia vào bổ sung kiến thức chuyên môn hoặc kiến thức nền cho phóng viên.

Tôi thấy chất lượng đào tạo nghiệp vụ của các trường báo chí hiện nay là không tốt. Ngoài ra, một lượng lớn phóng viên được đào tạo từ các ngành khác chứ không học báo chí. Do vậy họ cần được hướng dẫn một cách bài bản cách viết một bài báo, xử lý thông tin, kỹ năng phỏng vấn, nhiếp ảnh .v.v. Phóng viên giỏi cần am hiểu sâu sắc lĩnh vực mình theo dõi, cần có các kiến thức nền tảng về văn hóa, ngoại ngữ, pháp luật .v.v. Đây là mảng mà tòa soạn có thể tham gia đào tạo thông qua các buổi trao đổi nghề nghiệp, làm handbook dành cho phóng viên như các tòa soạn nước ngoài.

Báo chí là công việc cọ xát trực tiếp với tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội nên kinh nghiệp ứng xử, kỹ năng giao tiếp là rất quan trọng. Điều này chủ yếu phóng viên tự học trong quá trình tác nghiệp.

Sự chuyển dịch của truyền thông đại chúng sang truyền thông cá nhân, tác động mạnh mẽ của mạng xã hội và các ứng dụng khác của web 2.0 đối với công chúng trực tuyến mới là những thách thức lớn đối với báo chí trực tuyến hiện nay. Nắm bắt được các đặc điểm, quy luật của chúng để vận dụng vào thực tiễn hoạt động nghề nghiệp và truyền đạt lại là điều không hề đơn giản.

Tuổi đời trẻ có phải là yếu tố cản trở lớn với anh khi chỉ đạo các các phóng viên khác?

Trẻ - ngược lại, luôn là một lợi thế lớn của tôi khi làm báo mạng. Truyền thông internet là lĩnh vực mới ở VN, nếu bạn không phải là một cư dân mạng thực thụ, bạn sẽ khó cảm nhận được những nét tinh tế của nó.

"Giờ này Dân trí còn nhiều người làm lắm!" Dương Minh Việt - Trưởng ban báo điện tử Dân trí (ảnh chụp lúc 0h ngày 18/09/07 tại toà soạn)

Ngoại ngữ và kỹ năng tác nghiệp dành cho báo mạng là những điểm yếu của phóng viên báo điện tử. Hiện nay chúng tôi chú trọng nhất đào tạo kỹ năng tác nghiệp báo mạng cho các bộ phận trực thuộc trong tòa soạn. Với người làm báo mạng, điều quan trọng nhất phải thấu hiểu các nguyên lý truyền thông trực tuyến.

Như đã nói, 2 yếu tố quan trọng trong đào tạo là tổ chức học và tự học. Về việc tổ chức học, tòa soạn nên có thời gian đào tạo tại chỗ phóng viên về nghiệp vụ liên tục khoảng 1 tháng trước khi chính thức giao việc. Mỗi năm nên cử phóng viên theo học các khóa đào tạo do Bộ Thông tin và Truyền thông, Hội Nhà báo tổ chức. Nếu có điều kiện, tòa soạn nên mời các giảng viên đến từ nước ngoài để cập nhật các kỹ năng, kiến thức mới trong nghề nghiệp theo các khóa học tại chỗ ngắn hạn. Trong tòa soạn rất nên có nhân sự nghiên cứu truyền thông và có sự cộng tác với các cơ sở nghiên cứu, đào tạo. Nghiên cứu phát triển là công việc có tính chiến lược, việc này nên do những nhân sự cấp cao nhất đảm nhiệm.

Các tòa soạn cần xây dựng handbook của mình để hỗ trợ phóng viên trong tác nghiệp, ví dụ Sổ tay thuật ngữ kinh tế, Sổ tay kiến thức pháp luật, Sổ tay kiến thức môi trường .v.v. dành cho báo chí. Trước các sự kiện lớn, ví dụ như gia nhập WTO: tòa soạn có thể mời giảng viên chuyên ngành đến phổ biến kiến thức cho phóng viên về WTO và các vấn đề thương mại quốc tế, bản quyền, sở hữu trí tuệ, thuế quan .v.v.

"Tôi chọn tờ báo sống"

Tôi hiểu là anh đang nói đến đào tạo phổ thông cho tất cả phóng viên trong toà soạn. Và chắc chắn sẽ vẫn có chuyện tuyển lựa nhân lực tiềm năng để tập trung rèn rũa thật ngặt nghèo?

Nếu có nhân sự tiềm năng mà tòa soạn không đào tạo họ thành tài năng thì tòa soạn đó cũng rất đáng để họ bỏ đi.

Nói đến chuyện bỏ đi, tôi muốn đặt vấn đề giữa đào tạo và luân chuyển nhân sự. Làm thế nào để một toà soạn nhỏ tận tâm với công tác đào tạo nếu như khả năng níu giữ nhân sự đã cứng cáp của họ không thể bằng những cơ quan báo chí có tiềm lực lớn? Câu chuyện "Đào tạo là đào tạo cho cả nền báo chí, chứ ko phải đào tạo cho một cơ quan mình" có phải quá viển vông?

Người giỏi là yếu tố quan trọng nhất để tờ báo phát triển. Dù là ở VN hay thế giới, hầu hết các công ty, tổ chức thành công đều có đội ngũ nhân sự xuất sắc. Như mọi ngành, báo chí cũng là một ngành phải cạnh tranh giữa các tòa soạn, trong đó cạnh tranh về nhân sự  luôn là vấn đề nóng bỏng nhất. Không có người giỏi thì sẽ không có sự phát triển. Đào tạo người giỏi và giữ chân người giỏi là 2 vấn đề khác nhau, đòi hỏi 2 cách ứng xử khác nhau.

Một cơ quan báo chí sẽ nhỏ khi nó chỉ đặt ra những mục tiêu nhỏ, tham vọng nhỏ. Còn một cơ quan báo chí dù hiện tại là nhỏ, nhưng có ước mơ lớn, nỗ lực lớn thì nó sẽ trưởng thành. Không có báo nào sinh ra đã lớn. Báo nào cũng phải trưởng thành từ nhỏ đến lớn. Quá trình trưởng thành đó gắn chặt với 2 câu chuyện đào tạo người giỏi và giữ chân người giỏi.

Tôi mới đọc một nghiên cứu về nhân sự thực hiện gần đây tại TP.HCM: hai lý do hàng đầu khiến nhân sự nghỉ việc là “bất đồng quan điểm chiến lược phát triển với lãnh đạo” và “không phục năng lực cấp trên”. Còn thu nhập chỉ là yếu tố đứng thứ 5/6 yếu tố.

Vả lại, tôi muốn nhắc lại vai trò "huấn luyện viên" của lãnh đạo toà soạn. Ở một số trường hợp, lãnh đạo toà soạn chính là ngôi sao của tờ báo. Không có ngôi sao thì chưa chắc tờ báo đã dở, nhưng không có ngôi sao thì cũng khó có tờ báo hay. Tài năng của lãnh đạo không thay thế tài năng của phóng viên được, cũng như đã có nhiều phóng viên giỏi mà thiếu lãnh đạo cầm trịch tốt thì cũng không có 1 tòa soạn mạnh. Vai trò của lãnh đạo tòa soạn là vạch ra chiến lược phát triển, tập hợp và duy trì động lực của đội ngũ để đạt được mục tiêu chung.

Câu hỏi cuối cùng: Nếu phải chọn tờ báo có ngôi sao với mỗi số một bài đinh và một tờ báo ổn định với chất lượng bài vở tầm tầm, quyết định của anh là...

Tôi sẽ không chọn tờ nào cả. Giống như người chạy nhanh cần có 2 chân khỏe mạnh, thiếu 1 trong 2 thì chỉ "cà nhắc" trong ngành được thôi. Tôi thấy ở Việt Nam hiện nay không phải khó để tìm được một tờ báo khoẻ mạnh, tôi sẽ "tìm cách" chọn tờ đó: chọn tờ báo đang sống, chứ không chọn tờ báo chỉ tồn tại.

Cảm ơn anh.

• Nguyên Nhung