Đất nước mà Marguerite Duras vẫn đinh ninh là quê kiểng của mình từ lúc sinh ra đến lúc cuối đời, đó là Việt Nam, là những địa danh Sài Gòn, Gia Định, Vĩnh Long, Sa Đéc, Hà Nội...

M. Duras

Cấu trúc và nhịp điệu, giọng điệu, cách phát âm của tiếng Việt được du nhập vào tác phẩm của bà. Chính thứ tiếng này đem lại cảm hứng cho bà, một cách dữ dội, đầy cảm xúc. Và bà đã đi xa hơn A. Camus trong cách phá bỏ cấu trúc câu.

Đọc tiếng Pháp nhưng cái hồn là tiếng Việt, với một số người Pháp, đó là sự huỷ hoại. Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn âm, không có hình vị, giống số của danh từ. Động từ không có ngôi, không có dấu hiệu về thời thế. Các từ xếp cạnh nhau tạo thành câu. Với người Pháp, nó lạ và mơ hồ. Một từ có thể là danh từ, động từ, tính từ... tuỳ văn cảnh.

Cú pháp tiếng Việt tồn tại độc lập, nhìn chung không cần đến một thứ xi măng để liên kết, trong khi tiếng Pháp lại rất cần. Mối liên hệ logic đó tiềm ẩn, nằm trong những khoảng trống của kiến trúc ngôn ngữ.

Duras đã cực lực phản đối những nguyên tắc về ngữ pháp. Bà chỉ quan tâm đến từ như một đơn vị đẳng lập. Bà nói: “Tôi viết một từ, nhưng viết rất nhiều lần. Bản thân từ đã là toàn bộ văn bản của tôi. Ngữ pháp là những cái quây xung quanh từ của tôi”.

Bà làm rất nhiệt tình để xoá bỏ hình thức phù phiếm của tiếng Pháp, theo bà là rất nghèo nàn. Bà muốn trở lại hình thức ngôn ngữ có vẻ trần trụi của tiếng Việt, nhưng thực ra là rất giàu có. Đoạn tuyệt sự gò bó khiến người ta có thể nghĩ phong phú hơn.

Tiếng Việt đặc biệt chứa đựng ở những điều người ta không nói ra. Những khoảng trống đó khiến người quen đọc văn Pháp thấy choáng váng, thì với người khác, đó là những hình ảnh.

Văn bản của bà là sự đi lại thường xuyên giữa cái viết và cái không viết. Bà đã thành công khi đưa được chất thơ của tiếng Việt vào khoảng trống, cho người đọc hưởng thụ những âm thanh: “Cái cách chấm câu cũng như đặt câu rất lộn xộn, giống như tôi đang cởi bỏ dần quần áo của các từ. Từ chỉ còn lại là một từ trần trụi, khó nhận ra. Từ chỉ còn là từ với nghĩa nguyên gốc”. Nó đẩy ngữ pháp tiếng Pháp ra ngoài.

Và, có cả những tà áo trắng mà bà cho là khêu gợi một cách thơ mộng và thánh thiện của thiếu nữ Sài Gòn. Qua các các phẩm, tràn đầy một không khí lãng mạn của những nơi chốn đã in hằn thành nếp trong tâm thức.

Nỗi đau của “Người tình”

“Một hôm, khi tôi đã có tuổi, trong tiền sảnh một toà nhà công cộng, một người đàn ông tiến về phía tôi. Ông ta tự giới thiệu và nói: “Tôi biết bà từ rất lâu rồi. Mọi người đều nói trước kia bà rất đẹp, tôi đến để nói với bà rằng với tôi giờ đây bà đẹp hơn, tôi không thích gương mặt thiếu nữ của bà bằng gương mặt bà đang có, gương mặt bị tàn phá” (Người tình)

Mãi 40 năm sau, khi cuốn “Người tình” nhận giải Goncourrt, là một bestseller quốc tế, đã bán trên 2,4 triệu bản, được dịch ở 36 quốc gia, bà mới trở thành một trong những gương mặt quan trọng nhất của văn chương Pháp.

“Cần phải đọc những đoạn hay nhất trong “Người tình” cho cao giọng. Ta sẽ cảm nhận được tốt hơn nhịp điệu, sự nhấn nhá, cái hơi thở thầm kín của văn xuôi, những bí mật tinh tế của nhà văn.

Ngay từ những dòng đầu tiên của truyện đã rạng ngời nghệ thuật và tài khéo của Duras, sự tự do của bà, sự thách thức của bà, những cuộc chinh phục suốt 30 năm để đạt đến việc viết được cái ngôn ngữ dịu nhẹ, trung tính, gấp gáp và cả ám ảnh này nữa, cái ngôn ngữ có khả năng nắm bắt tất cả các sắc thái, và đuổi kịp tốc độ chính xác của suy nghĩ và hình ảnh. Một chủ nghĩa hiện thực cực điểm...” (lời Francois Nourissier, nhà báo kiêm nhà văn, thành viên ban giám khảo giải Goncourt)

Một của cô bé ngây thơ đầy khêu gợi, đội một chiếc mũ đỏm dáng, với đôi môi tô son đỏ thẫm trên chuyến phà bắc ngang qua sông Cửu Long; và một của thiếu phụ mặc bộ trang phục thanh nhã, với khuôn mặt và thân thể bị tàn phá ghê gớm bởi rượu và những hồi ức ám ảnh...

• Đinh Phương Linh