Sau rất nhiều đóng góp đáng kể cho công nghệ và Internet, “Mỗi trẻ em một laptop” dường như là nơi ông nuôi dưỡng những ý tưởng lớn và cũng là nơi bộc lộ con người ông nhiều hơn cả.

Cho trẻ em cơ hội học tập cả khi học và chơi

Ngài "Mỗi trẻ em nghèo một laptop" Nicholas Negroponte (Ảnh: theage.com.au)

- Nhìn vào bất cứ vấn đề lớn nào – ý tôi là những vấn đề thực sự lớn như hoà bình, môi trường và xóa đói giảm nghèo – cách giải quyết (luôn là số nhiều, vì luôn có nhiều cách giải quyết cho một vấn đề) đều bao hàm yếu tố giáo dục.

Nhiều vấn đề có thể giải quyết được chỉ nhờ giáo dục, và không có vấn đề nào có thể giải quyết được mà không tính đến giáo dục. Giáo dục là chìa khóa để có sức khỏe, thịnh vượng và hạnh phúc.

Tôi đặc biệt tập trung vào giáo dục tiểu học vì đó là nền tảng để phát triển trí tuệ, đó là cấp học trang bị cho các em niềm đam mê học hành, chứ không phải chỉ là làm bài tập và học vẹt những gì có trong sách. Ở các nước đang phát triển luôn có xu hướng quá coi trọng việc học thuộc lòng, nhưng điều đó sẽ không giúp tạo ra một xã hội có tính sáng tạo.

Triết lý của “Mỗi trẻ em một laptop” là thúc đẩy trẻ em và tạo điều kiện cho các em có được cơ hội học tập liên tục cả ở trong và ngoài trường, cả khi học và khi chơi.

- “Mỗi trẻ em một laptop” đặt mục tiêu hàng đầu là dùng máy tính làm công cụ đem cơ hội học tập đến những nơi nghèo nhất trên thế giới. Nhưng theo ông, bên cạnh công nghệ hiện đại, những nước đang phát triển còn cần những gì để thay đổi mình một cách cơ bản?

- Đó là những người lãnh đạo hiểu rằng nguồn tài nguyên quý giá nhất của đất nước mình chính là trẻ em, không phải dầu mỏ hay cà phê, mà là trẻ em.

Trẻ em sử dụng laptop của dự án (Ảnh: guardian.co.uk)

- “Mỗi trẻ em một laptop” là một khái niệm. Với tư cách là người tổ chức, chúng tôi xây dựng máy tính laptop XO, mà đối với nhiều trẻ em, đó là một ngôi trường trong một cái hộp. Đối với những em khác thì đó gần như một cuốn sách. Chúng tôi đang có sẵn một triệu cuốn sách như thế. Chúng tôi dùng từ "giáo dục" thay cho từ "laptop".

Chúng tôi không bao giờ băn khoăn việc có nên cung cấp cái ăn cái mặc trước khi cung cấp giáo dục không. Chúng tôi làm những việc đó song song, vì giáo dục chính là giải pháp lâu dài để có thức ăn và quần áo.

Vì vậy bây giờ câu hỏi chỉ là liệu laptop có thể là giáo dục không. Đối với những trẻ em ở vùng sâu vùng xa và những nơi nghèo khó, có thể lắm. Hãy nhìn giá bán những quyển sách và bạn sẽ thấy laptop của chúng tôi rẻ hơn rất nhiều.

"Không có các cổ đông, không có nhu cầu bán laptop"

Ông Nicholas Negroponte với sản phẩm "laptop cho trẻ em"

- Về cơ bản thì không ai bất đồng với ý tưởng của dự án “Mỗi trẻ em một laptop”. Nhưng có những người cho rằng dự án này đòi hỏi quá nhiều thời gian và công sức, trong khi một số khác cho rằng họ có giải pháp tốt hơn.

Chúng tôi không cố gắng thuyết phục ai cả mà hợp tác với những quốc gia đồng thuận với chúng tôi. Chúng tôi không có các cổ đông mà cũng không có nhu cầu bán laptop.

Lấy ba nước sau đây làm ví dụ: Peru, Rwanda và Uruguay. Ở đó, những người đứng đầu đất nước đều tỏ rõ mong muốn đem đến điều tốt đẹp cho tất cả trẻ em nước mình. Và kết quả có được thật tuyệt vời.

- Được tiếp cận với Internet là cơ hội lớn đối với mọi trẻ em, nhưng mạng Internet không phải là một môi trường an toàn đối với chúng. Vậy làm thế nào để hóa giải những mối lo đó khi trao vào tay bọn trẻ những chiếc máy tính nối mạng với đủ mọi loại cơ sở dữ liệu luôn sẵn sàng truy cập?

- Có rất nhiều cách để khiến Internet an toàn hơn và điều đó đặc biệt quan trọng đối với trẻ em từ 6-12 tuổi, đối tượng mà chúng tôi nhắm đến. Điều đó có trong 5 nguyên tắc của “Mỗi trẻ em một laptop”.

- “Mỗi trẻ em một laptop” đang được mở rộng khá hiệu quả ở châu Phi, vậy sắp tới dự án sẽ phát triển thế nào ở châu Á, đặc biệt là Đông Nam Á?

- Chúng tôi đã có mặt ở 31 quốc gia và sẽ nhanh chóng đạt đến con số 1 triệu laptop. Ở châu Phi chúng tôi có Ethiopia, Rwanda, Ghana và Nigeria. Dự án này ở khu vực Đông Nam Á quả thực chưa sôi nổi lắm, nhưng chúng tôi đã có các chương trình ở Thái Lan, Campuchia và Mông Cổ.

- Tôi đã làm việc trong lĩnh vực này quá lâu rồi, bắt đầu khi còn là một sinh viên ở MIT năm 1961 rồi tham gia giảng dạy ở đây năm 1968, vì thế tôi khó mà cảm thấy ngạc nhiên. Cả cuộc đời tôi là một chuỗi sự việc lặp lại: người ta gạt bỏ ý tưởng của tôi, rồi họ lại ghen tị với chúng, và rồi họ bắt chước chúng.

Ông Nicolas - sựu SV MIT (.theage.com.au)

Cần có một cách nghĩ táo bạo và dám đả phá những gì đã cũ kỹ thì mới có thể đặt được những ý tưởng lên bàn. Nhiều khi đó chỉ là những vấn đề rất đơn giản.

Tôi còn nhớ khoảng năm 1974, người ta vẫn còn viết hàng tá bài báo về việc hiển thị màu trên màn hình máy tính là ý tưởng tồi và tốn kém đến thế nào. Thế mà nhìn xem, lần cuối cùng bạn dùng màn hình đen trắng là khi nào?

- Người đồng sáng lập của tạp chí Wired, Louis Rossetto, trong một lần nói chuyện với BBC News cũng đã nhận xét về ông rằng: “Ông ấy có những dự đoán đầy tham vọng và tưởng chừng như không tưởng, nhưng rồi thời gian đã dần chứng minh những ý tưởng ấy là hoàn toàn đúng”. Cái gì đã khiến ông kiên định với những ý tưởng của mình?

- Tôi thì luôn tâm niệm rằng chúng ta không dự đoán về tương lai, chúng ta tạo ra tương lai. Khi tôi viết cho tạp chí Being Digital, tôi cũng miêu tả những gì chúng tôi đang làm, chứ không phải những gì chúng tôi tưởng tượng là sẽ xảy ra.

Sự tự tin sẽ đến với bạn dễ dàng hơn nhiều khi bạn tự xắn tay vào việc. Tương tự như vậy, “Mỗi trẻ em một laptop” cũng là việc mà tôi nói là tôi sẽ làm.

- Vậy ông lựa chọn những con người như thế nào để cùng tham gia hiện thực hóa những “ý tưởng không tưởng” đó?

- Về cơ bản, đó vừa là những người đi tiên phong vừa dám chấp nhận mạo hiểm. Những người làm việc trong dự án “Mỗi trẻ em một laptop” là những người có lòng tin vào khái niệm đó. Về điểm này thì dự án có phần giống như một hoạt động tôn giáo.

Ví dụ, tất cả các dịch vụ trợ giúp của chúng tôi đều miễn phí. Nhưng điều quan trọng không phải là có những người, những công ty làm không vì phí, mà đó là những người giỏi nhất trên thế giới, những người bạn không thể không có trong nhân viên của mình.

- Giờ đây kết nối wifi đã rất thông dụng và những khái niệm như Skype, tạp chí Wired cũng không còn xa lạ với các công dân mạng nữa. Vậy tiếp theo, thế giới sẽ được chờ đón những ý tưởng mới nào từ ông?

- “Mỗi trẻ em một laptop” là một dự án thực sự lớn, tôi không nghĩ là sẽ có cái gì “tiếp theo". Tôi vẫn đang phải cố gắng rất nhiều cho nó.

- Vậy theo ông, trong tình hình kinh tế thế giới khó khăn như hiện nay, lĩnh vực công nghệ nào sẽ bị tác động xấu và lĩnh vực nào sẽ tiếp tục phát triển?

- Bất cứ lĩnh vực công nghệ nào nhắm đến mua sắm đều sẽ bị ảnh hưởng tiêu cực. Ngược lại, những lĩnh vực công nghệ nào giúp con người khai thác được các nguồn năng lượng, sống một cuộc sống “xanh” và giúp con người học hành dễ dàng hơn đều sẽ nở rộ.

- Xin cảm ơn ông nhiều.

Quyền sở hữu của trẻ em Mỗi học sinh đều có quyền có một cái laptop. Một chiếc laptop có thể biến thành một trường học di động, thành một môi trường dạy và học linh động. Một chiếc máy tính nối mạng còn hơn cả một công cụ. Đó là một môi trường nhân văn mới dưới dạng số. “Mỗi trẻ em một laptop” đã tạo ra máy tính laptop XO với giá rất rẻ, mạnh mẽ, đẹp và thân thiện. Máy tính được thiết kế dành riêng cho trẻ em cấp tiểu học, và là những chiếc máy đầu tiên thuộc dạng này. Việc sở hữu một chiếc XO là quyền cơ bản của một đứa trẻ và nó kèm theo cả trách nhiệm và nghĩa vụ của đứa trẻ, đó là bảo vệ, chăm sóc và chia sẻ thiết bị giá trị này. Cháu mang XO theo tự nhiên như đi giày. Độ tuổi thấp Máy tính XO được thiết kế cho trẻ em từ 6 – 12 tuổi dùng, tương đương với tuổi tiểu học nhưng không có gì ngăn cản việc sử dụng trước hay sau giai đoạn đó trong cuộc đời các em. Trẻ em không cần phải biết viết hay biết đọc để có thể chơi với máy tính XO và chúng ta biết rằng chơi đùa chính là nền tảng của việc học làm người. Hơn thế những hoạt động kỹ thuật số này còn có thể giúp các em nhanh chóng nắm vững các kỹ năng đọc và viết. Nicholas Negroponte (phải) và Walter Bender (Ảnh: New York Times) Điểm quan trọng nhất của “Mỗi trẻ em một máy tính” là các em có thể tự do sử dụng máy tính tại nhà, nơi các em sẽ có thêm nhiều thời gian đáng kể để luyện tập mà thông thường chỉ có ở các phòng máy tình tiêu chuẩn ở các trường học. Mỗi năm sẽ có thêm một nhóm đối tượng mới bổ sung vào chương trình. Dựa trên đánh giá của “Mỗi trẻ em một máy tính”, chương trình sẽ xác định đến từng nhóm đối tượng và mỗi học sinh sẽ có một hồ sơ hoặc bản tin riêng với những dấu mốc trong con đường học tập của mỗi em trong những môi trường học tập ở trường học khác nhau. Đặc biệt, những trẻ em khuyết tật về năng lực học tập, thần kinh hoặc giác quan có thể dùng máy tính làm phương tiện để đọc, viết, tính toán và giao tiếp. Cháu có một đôi giày XO để đi được quãng đường dài Sự tập trung “Mỗi trẻ em một laptop” cam kết gắn bó với giáo dục tiểu học ở các nước đang phát triển. Để đạt được mục tiêu này chúng tôi cần hướng tới một “sự tập trung mang tính kỹ thuật số” đối với đối tượng tiếp nhận. Điểm mấu chốt là chọn lựa quy mô thích hợp trong từng hoàn cảnh. Có thể ở quy mô toàn quốc, khu vực, đô thị hoặc làng mạc, nơi mỗi trẻ em đều có thể có một chiếc laptop. Cũng như với tiêm chủng, sự tập trung mang tính kỹ thuật số bao hàm cả sự can thiệp liên tục đối với các đổi tượng tiếp theo đạt độ tuổi phù hợp. Cả cộng đồng phải có trách nhiệm đối với chương trình “Mỗi trẻ em một máy tính” và trẻ em sẽ nhận được sự ủng hộ của rất nhiều cơ quan, cá nhân, tổ chức trong cộng đồng. Nhờ mối liên hệ vốn có trong chương trình “mỗi trẻ em một máy tinh”, các cộng đồng khác nhau này sẽ cùng nhau tiến bộ và mở rộng theo nhiều hướng, cả về không gian và thời gian. Các cộng đồng sẽ trở nên vững chắc và mạnh mẽ, vì họ được tập trung, không hề có hố ngăn cách hoặc sự phân chia. Giáo dục lành mạnh cũng giống như tiêm chủng,nó vươn đến tất cả mọi người và bảo vệ họ khỏi sự thiếu hiểu biết và thiếu khoan dung. Liên kết Máy tính XO được thiết kế để truy cập được bất cứ mạng lưới không dây nào hiện có. Các laptop được kết nối với nhau, kể cả khi tắt. Chỉ cần một laptop kết nối được Internet, các máy khác cũng kết nối theo. Vì thế trẻ em trong cùng một khu luôn kết nối với nhau để trò chuyện, chia sẻ thông tin trên web, tập hợp qua họp video, cùng nhau tạo ra âm nhạc, sửa chữa bài vở, đọc sách điện tử và cùng nhau chơi những trò chơi trực tuyến. Pin của laptop có thể hoạt động hang giờ liền và có thể sạc qua một bộ sạc đặc biệt ở trường học hoặc bằng cơ điện hoặc điện mặt trời. Màn hình độc đáo của XO cho phép sử dụng laptop dưới ánh nắng, giúp người dùng có thể làm viêc bên ngoài nhà ở hoặc trường học, giữa thiên nhiên hoặc ở bất cứ nơi công cộng nào. Sự kết nối sẽ có ở mọi nơi nếu môi trường học tập chính thức hoặc không chính thức cho phép. Chúng tôi đề xuất một kiểu trường học mới, một “trường học mở rộng” sẽ hoạt động tốt bên ngoài những bức tường lớp học. Và cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, sự kết nối này đảm bảo sự đối thoại giữa các thế hệ, quốc gia và nền văn hóa. Trên mạng lưới của “Mỗi trẻ em một laptop”, người ta có thể nói mọi ngôn ngữ. Khi nói chuyện với nhau, chúng ta chung sống cùng nhau Nguồn mở và miễn phí Một đứa trẻ có máy tính XO không chỉ là một người tiêu thụ tri thức thụ động, mà là một người tham gia chủ động vào một cộng đồng học tập. Khi các em nuôi dưỡng và theo đuổi những ý tưởng mới, phần mềm, nội dung, tài nguyên và công cụ cũng sẽ lớn lên cùng các em. Chính bản chất toàn cầu cùa “Mỗi trẻ em một laptop” đòi hỏi sự phát triển này phải mang tính địa phương, nhiều phần là do chính trẻ em mang lại. Mỗi đứa trẻ với máy tính XO có thể thúc đẩy niềm đam mê học tập ở những đứa trẻ khác. Chúng dạy cho nhau, chia sẻ ý tưởng, và thông qua bản chất xã hội của mặt bằng chung, chúng sẽ hỗ trợ nhau trong phát triển trí tuệ. Trẻ em vừa là người học, vừa là người dạy. Không hề có sự phụ thuộc bên ngoài cố hữu nào trong việc địa phương hóa phần mềm bằng ngôn ngữ của chính cách em, sửa chữa phần mềm để loại bỏ lỗi, và điều chỉnh là mục đích của phần mềm để phù hợp với nhu cầu của mình. Cũng không hề có sự hạn chế nào trong việc phân phối lại; “Mỗi trẻ em một laptop” không thể biết mà cũng không nên kiểm soát việc những công cụ mình tạo ra sẽ có mục đích mới gì trong tương lai. Một thế giới phần mềm và nội dung phong phú sẽ được sử dụng để khiến dự án này thành công cả mở và đóng. Trẻ em cần được tự do lựa chọn từ tất cả. Trong bối cảnh học tập của chúng ta nơi tri thức phải thích hợp để đưa vào sử dụng, thì tri thức cũng phải được miễn phí. Hơn thế, mỗi đứa trẻ đều có thể đóng góp điều gì đó; chúng ta cần một khuôn khổ tự do và mở để hỗ trợ và khuyến khích nhu cầu cơ bản của con người được bộc lộ. Cho cháu một môi trường mở và miễn phí, cháu sẽ học và dạy với tràn ngập niềm vui

• Thủy Chung (thực hiện)