Bùi Trọng Liễu  vốn là một học sinh trường Bưởi - Chu Văn An, Hà Nội, giữa thế kỷ trước sang Pháp du học, bảo vệ thành công Tiến sĩ Khoa học ngành Toán rồi  trở thành Giáo sư Đại học tại những trường đại học nổi tiếng của Pháp.

Gần 60 năm sống và làm việc xứ người, bao giờ ông cũng đau đáu nghĩ về Tổ quốc, quê hương. Sau hội nghị Paris, cái tên ông thường xuất hiện trên nhiều tờ báo lớn ở Việt Nam. Và trong  những năm gần đây, hầu như năm nào ông cũng cho ra mắt một tập sách xuất bản trong nước.

Là người quê gốc Ninh Bình nhưng ông giành nhuận bút những tác phẩm xuất bản ở Việt Nam để góp quỹ khuyến học tặng cho các cháu nhỏ tận vùng miền núi A Lưới (TT-Huế) xa xôi...

Dù nói chuyện Đông Tây kim cổ thì nội dung các cuốn sách của GS Bùi Trọng Liễu vẫn xoay quanh việc học. Riêng cuốn sách thứ 5 lại là một "tạp ký bỏ ngỏ" dưới nhan đề Hướng về quê cũ lúc chiều tà.

Ngay khi cuốn sách đầu tiên của ông được phát hành, GS, VS Nguyễn Văn Đạo (Nguyên Chủ tịch Hội người Việt Nam định cư ở nước ngoài) đã nhận xét: Hướng về Tổ quốc luôn là xu thế của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Dù sống ở bất kỳ đâu, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, kiều bào ta cũng luôn nuôi dưỡng tinh thần yêu nước, ý thức dân tộc, mà Giáo sư Bùi Trọng Liễu là một tấm gương tiêu biểu.

Cuốn sách Tự sự của người xa quê hương của giáo sư Bùi Trọng Liễu cuốn hút người đọc từ đầu đến cuối bởi cách viết sinh động, logic, bởi những phân tích sắc sảo, thuyết phục và nhất là những kiến thức uyên thâm của ông.

Hay nhà thơ Trần Đăng Khoa - dù xa lạ với ngành Toán, lần đầu khi được đọc Chung quanh việc Học đã phải thốt lên "Bùi Trọng Liễu là ai?" rồi đi tìm câu trả lời: Bùi Trọng Liễu là một người từng trải, uyên thâm và lịch lãm, với cái nhìn sâu rộng, lại là người trong cuộc, vì ông vốn là Giáo sư, với cả một đời chỉ làm công việc nghiên cứu và giảng dạy, bằng kinh nghiệm của cả một đời đứng trên bục giảng, Bùi Trọng Liễu có những kiến giải khá sâu sắc mà lại giàu sức thuyết phục.

Một cuốn sách khoa học, ông không thuyết trình với ta bằng giọng hàn lâm. Ông viết bình dị và biến ảo. Nhiều vấn đề lý luận nghiêm túc chìm lặn trong những điển tích, những câu chuyện cụ thể hay những trang ký ức gia đình. Vì thế cuốn sách rất hấp dẫn, phù hợp với nhiều đối tượng bạn đọc. Nó như một trò chơi ru bích. Ta có thể "xoay" nó, và nó sẽ cho ta những màu sắc phù hợp với mắt mình.

Đối với những người làm công tác giáo dục, có thể tìm thấy ở đây những kinh nghiệm thiết thực của một người trong nghề. Còn đối với những bạn đọc thông thường, hoặc những người đọc sách chỉ để giải trí, ta cũng sẽ gặp ở đây một người bạn đường từng trải tin cậy. Qua ông, ta được nghe, được thấy nhiều chuyện thú vị ở những vùng đất xa ngái hay được chia sẻ thật nhiều nỗi vui buồn trong cõi đời dâu bể.

Trên báo Dân trí dưới đầu đề: "Chung quanh việc Học" - Nhiệt huyết một tấm lòng về một quốc sách nóng bỏng tôi cũng từng viết: Từ thực tế này đến thực tế khác, hơn 15 năm trước, ông (Bùi Trọng Liễu) lý luận về vai trò chủ chốt của Nhà nước trong giáo dục mà nghe như ông đang phát biểu về xã hội hóa giáo dục một vấn đề hết sức thời sự mà chính phủ đang yêu cầu làm rõ hôm nay.

Việc và người - Bùi Trọng Liễu viết về việc để đóng góp một cách thẳng thắn cho sự phát triển đất nước, còn về người - ông viết về những chân dung cụ thể mà qua đó người đọc có thể tự chiêm nghiệm về phong cách, lối sống, sự cống hiến của những nhà khoa học hàng đầu - nhà khoa học vì Tổ quốc và đạo lý…

Cuối cuốn Chung quanh việc Học có một phần nhan đề Học và Hạnh. Tôi xin viết rõ chữ Hạnh là dấu nặng, chứ không khéo do sơ xuất in ấn mà in thành Học và Hành thì lại mất ý nghĩa.

Phần này, ông tập hợp 5 bài viết về 5 người học rộng tài cao, 3 người Việt và 2 người châu Âu nhưng đã gắn với công cuộc kháng chiến kiến quốc của đất nước ta. Đó là, Giáo sư Tạ Quang Bửu, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa, Giáo sư Lê Văn Thiêm, nhà vật lý thiên văn Henri Van Regemorte và nhà toán học Laurent Schwartz … Trí tuệ và phẩm hạnh của 5 vị "bồ tát" khoa học này phải chăng nên được dựng tượng đài, đặt tên trường, tên đường, tên phố trong đạo học Việt Nam?

Từ Chung quanh việc học đến Học gần, học xa GS Bùi Trọng Liễu tâm sự: Đi một ngày đàng học một sàng khôn, ngoài đời, tôi cũng có nhiều điều phải học hỏi, về lịch sử, về văn hóa, về học thuật, về cách ứng xử...vv... Học hỏi đây, không chỉ qua việc đọc sách, đọc báo, đọc tin, tìm tài liệu, mà còn qua những trao đổi với những người khác, điều gì biết được thì nhớ lấy, điều chưa tỏ thì hỏi những người đã biết. Những sự tích lũy đó, mà tôi đã "học gần, học xa", tôi không muốn bỏ phí, tôi muốn ghi chép lại một số điều đã tích lũy, để "tặng" những ai muốn đọc, muốn biết, hoặc muốn giải trí trong lúc thư nhàn..

Sự hiểu biết là vô tận, ai mà biết hết được những điều muốn biết! Mục tiêu cuốn sách này rất khiêm tốn: ghi chép lại một số điều đã thu thập được về những chuyện Đông Tây - kim cổ, dưới dạng trao đổi với cách viết bình dị nhất.

Về cuốn sách thứ năm Hướng về quê cũ lúc chiều tà, tác giả tâm sự: "Bốn cuốn sách đầu đã xuất bản trong nước. Cuốn sách này, tôi có ý định giữ nó là một cuốn “sách mở”, không in ra giấy, và liên tục cập nhật. Lý do là vì  tôi đã nhiều tuổi, sức khỏe lại giảm sút, biết còn được bao lâu? Vì thế nên tôi dùng cụm từ cụm từ "chiều tà". Còn "quê hương cũ" đây là chỉ nước Việt Nam, nơi cha mẹ sinh thành, quê của tổ tiên, nơi mà tôi đã sinh sống hơn 15 năm trước khi du học, nơi mà tôi có trở về thăm và làm việc 5 lần, nhưng tôi đã không trở lại thăm từ 27 năm nay vì lý do sức khỏe. 

Khác với các cuốn sách trước, tôi không sắp xếp nội dung theo đề tài, mà sắp xếp theo thứ tự thời gian, bằng cách đưa vào cuốn sách mở này các bài báo tôi đăng trên các báo giấy hay báo điện tử, trong hay ngoài nước, bắt đầu từ các bài báo chưa đưa vào 4 cuốn sách trước."

Mỗi người sẽ có cảm nhận và suy ngẫm thật riêng về những cuốn sách này, thế nhưng một điều chắc chắn, đó là những tâm huyết chắt chiu ấy của Bùi Trọng Liễu  là một "kho tàng" ẩn giấu vô vàn điều lý thú nữa để người đọc khám phá!       

• Nguyễn Lương Phán