Bài thuốc giảm cơn “hăng hái đầu tư” sai chỗ
(TuanVietNam) - Từ chủ trương phân cấp đầu tư đúng đắn của trung ương, cuối cùng lại đẩy đến tình trạng đầu tư ồ ạt vào bất động sản, sân golf… và phản ứng gay gắt của địa phương khi bị chất vấn. Có cách nào để trungươngkhông phải “siết lại”, mà các dự án đầu tư do địa phương tự quyết vẫn đi vào hiệu quả và đem lại lợi ích cho người dân, cho quốc gia?
Không quá khi nói rằng kể từ thời điểm Nghị định 108 cho các địa phương thêm quyền tự quyết đối với các dự án đầu tư, chúng ta đã chứng kiến một cơn sốt mang tên “hăng hái quá mức”. Vấn đề đáng báo động là sự hăng hái đi nhầm chỗ: đầu tư không mang lại hiệu quả!
Nói riêng về hiệu quả kinh tế của đầu tư trực tiếp của nước ngoài (FDI) vào Việt Nam, theo một chuyên gia Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 100% dự án FDI tại các địa phương Vũng Tàu, Đồng Nai, Bình Dương và một số nơi khác, một thời gian dài qua, đều báo lỗ (?).
“Khi doanh nghiệp FDI lỗ, hiển nhiên Nhà nước chịu thiệt hại lớn vì thất thu thuế: VAT thì đã ưu đãi cho họ rồi, thuế thu nhập doanh nghiệp thì Nhà nước chẳng thu được gì”, chuyên gia này cho biết.
Tạm loại bỏ khả năng doanh nghiệp “báo cáo láo” để trốn thuế, thì chúng ta có thể đặt câu hỏi: Các dự án FDI, các doanh nghiệp FDI làm ăn kiểu gì mà lạ vậy?
 |
|
Việt Nam thực sự cần bao nhiêu sân golf? (Nguồn ảnh: landtoday.net) |
Lãng phí thật khủng khiếp khi Việt Nam có tới 166 dự án làm sân golf trên đất nông nghiệp (Bộ Kế hoạch và Đầu tư đã kiến nghị Chính phủ bác 50 dự án), trong khi mỗi nước trên thế giới chỉ có trung bình 14 sân golf (con số do đại biểu QH Nguyễn Đăng Vang đưa ra).
Tất cả những yếu tố đó phải chăng là hậu quả của chính sách phân cấp đầu tư? Đó có phải là một chủ trương đúng đắn, hay phải chăng Nhà nước nên thực hiện “siết lại”?
“Bung ra” là một xu thế
Phân cấp (decentralize) không phải là khái niệm mới đối với một nền kinh tế ở quy mô như Việt Nam. Tháng 9/2006, Thủ tướng đã ký Nghị định 108 hướng dẫn thi hành Luật Đầu tư, theo đó, chính quyền địa phương được quyền cấp phép cho các dự án đầu tư từ mức 800 tỷ đồng trở xuống. Từ việc phân cấp này, các địa phương có toàn quyền quyết định trong thẩm quyền của mình. Việc phân cấp có những ưu điểm rõ rệt. Thứ nhất, nó giảm bớt đáng kể gánh nặng đối với bộ máy chính quyền trung ương vốn đã cồng kềnh quá tải. Một tác dụng phụ là nó sẽ làm giảm số lượng ôtô, xe con từ các tỉnh đổ về đậu trước cổng các Bộ, ban, ngành để “đi cửa sau”, xin duyệt và cấp phép dự án đầu tư.
Thứ hai, trên nguyên tắc, địa phương hiểu rõ hơn trung ương về những đặc thù kinh tế - văn hóa - xã hội, về những lợi thế và hạn chế của mình. Tóm lại, theo lý thuyết, họ sẽ biết kỹ hơn về những gì nên làm và không nên làm.
Thứ ba, như chính Bộ trưởng Kế hoạch và Đầu tư Võ Hồng Phúc đã nói, sự tự chủ do quyền tự quyết được gia tăng sẽ khiến “các địa phương sẽ phải cạnh tranh nhau quyết liệt” và “sẽ có làn sóng đầu tư”.
Đó là những ưu điểm thấy rõ của việc phân cấp, và vì thế mà cho đến nay, phân cấp vẫn là một xu hướng của thế giới trong quản lý kinh tế.
Mặt trái của sự “bung ra”
Bất kỳ chính sách nào cũng có nhược điểm. Việc phân cấp đầu tư đồng nghĩa với sự nới lỏng quản lý, giám sát từ trung ương. Điều này, cộng với năng lực quản lý còn rất hạn chế của chính quyền tại nhiều địa phương, sẽ dẫn tới việc để lọt nhiều dự án đầu tư rất ít hoặc không có hiệu quả.
Bên cạnh đó, không thể không tính đến sự cấu kết giữa các nhóm lợi ích ở địa phương với nhà đầu tư để trục lợi cho mình và gây thiệt hại đến lợi ích chung.
 |
|
Người nông dân vẫn tiếp tục bị gạt ra ngoài công cuộc phát triển kinh tế. (Nguồn ảnh: agro.gov.vn) |
Dư luận còn nhớ phản ứng của đại diện chính quyền hai tỉnh Đăk Nông và Lâm Đồng khi câu hỏi về hiệu quả của dự án khai thác bô-xít được đặt ra.
Ông Hoàng Sĩ Sơn – Phó chủ tịch thường trực UBND tỉnh Lâm Đồng – khẳng định: “Tỉnh ủy, UBND tỉnh Lâm Đồng hoàn toàn ủng hộ việc đầu tư các dự án khai thác, chế biến khoáng sản, bô-xít, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của địa phương” (phát biểu tại Hội thảo về khai thác bô-xít Tây Nguyên, ngày 9/4 tại Hà Nội).
Còn ông Võ Văn Đủ – đại biểu QH, GĐ Công an tỉnh Đăk Nông – thì phát biểu bên lề Quốc hội: “Tỉnh ủy, địa phương, HĐND đều đã thống nhất về chủ trương, đều hy vọng kéo theo dịch vụ phát triển, có thêm công ăn việc làm. Nhưng bà con thì không có ý kiến. Người dân tại chỗ không hề thắc mắc, mà tại sao cử tri các nơi cứ thắc mắc”.
Thậm chí từ hai địa phương còn có ý kiến cho rằng bà con dân tộc ở Tây Nguyên đã nhiều năm nay đói khổ, nay địa phương có thế mạnh là tài nguyên bô-xít, tại sao lại không được tận dụng để giúp dân thoát nghèo?
Như vậy, vấn đề đặt ra là: phải làm sao để mỗi dự án đầu tư phản ánh đúng lợi thế và năng lực của địa phương, đảm bảo quyền lợi của người dân địa phương và không đi ngược lại lợi ích chung, dài hạn, được phản ánh trong quy hoạch tổng thể.
“Kim chỉ nam” là quy hoạch tổng thể
Để hạn chế những mặt trái của sự phân cấp, các chuyên gia kinh tế khuyến nghị Nhà nước có quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế vùng thật rõ ràng, với tầm nhìn dài hạn, trong đó đảm bảo một số yếu tố như:
-
Cân bằng về tỷ lệ phát triển công nghiệp - nông nghiệp (có liên quan tới việc sử dụng quỹ đất nông nghiệp và phi nông nghiệp, tỷ lệ như thế nào là hợp lý...);
-
Cân bằng về sinh thái, môi trường (sử dụng rừng, mặt nước, tài nguyên khoáng sản…);
-
Cân bằng về tương quan phát triển thành thị - nông thôn;
-
Cân bằng về văn hóa, bản sắc;
-
Đặc biệt lưu ý đến những yếu tố xã hội, truyền thống và an ninh;
-
.v.v.
Địa phương, mặc dù được phân quyền cấp phép đầu tư khá rộng, nhưng vẫn phải giải trình cụ thể, minh bạch và chịu sự giám sát chặt chẽ của trung ương đối với các dự án ảnh hưởng tới quy hoạch tổng thể này. Dự án khai thác bô-xít, liên quan tới việc sử dụng nguồn nước, đất nông nghiệp, điện, bản sắc văn hóa vùng… là một dự án thuộc loại như vậy.
Trên thực tế, từ vài năm trở lại đây, Chính phủ đã có những chương trình phát triển kinh tế vùng. Tuy vậy, những quy hoạch này thường không được địa phương tôn trọng, do một số nguyên nhân: sự lơi lỏng của pháp luật trong việc đối phó với các nhóm lợi ích, chống tham nhũng; bản thân các quy hoạch vẫn thiếu những tiêu chí rõ ràng, liên quan tới các yếu tố cân bằng nêu trên.
Chẳng hạn, rất khó biết khu vực Hà Nội mở rộng cần đảm bảo tỷ lệ đất nông nghiệp và phi nông nghiệp như thế nào. Hoặc vùng Tây Nguyên cần giữ bao nhiêu phần trăm đất đai cho lâm nghiệp.
 |
|
Miền đất đỏ Tây Nguyên. (Nguồn ảnh: pleikucity.net) |
Tiếng nói từ người dân?
Đất nông nghiệp bị thu hẹp để nhường chỗ cho sân golf, trong khi nông thôn vẫn lạc hậu và nông dân tiếp tục bị gạt ra ngoài sự phát triển kinh tế; miền ngược tụt hậu ngày càng xa so với miền xuôi… Tất cả đều tiềm ẩn những yếu tố gây mâu thuẫn xã hội mà nếu không được giải quyết sẽ đẩy tới xung đột.
Nhưng làm sao để không còn tình trạng chính quyền địa phương thì cứ nói “đã thống nhất về chủ trương”, mà quyền lợi của người dân vẫn chẳng biết có được đảm bảo?
Có lẽ cách tốt nhất là tạo cơ chế để người dân có tiếng nói mạnh mẽ hơn, thông qua các tổ chức dân sự và hội ngành nghề mang tính độc lập (Hội Nông dân, Hội Nghề cá, các làng nghề thủ công…).
Chuyên gia kinh tế Đinh Tuấn Minh khuyến nghị: “Các dự án lớn, chẳng hạn liên quan đến việc sử dụng đáng kể diện tích đất nông nghiệp, theo tôi, đều cần có sự tham gia của các tổ chức dân sự thật sự gắn bó với người dân”.
Nếu điều này được thực hiện thì rất có thể, chúng ta sẽ bớt được những tranh luận theo kiểu “địa phương không có ý kiến, sao các nơi khác cứ thắc mắc”.
