Lời TS: Hôm nay, 08/08, sinh nhật lần thứ 42 của ASEAN. Để ghi dấu sự kiện này, Tuần Việt Nam xin giới thiệu bài phân tích những thách thức ASEAN đang phải đối mặt của John McLean, một một nhà báo hoạt động tại Philippines. Ông đã theo dõi tình hình ASEAN từ 27 năm nay để viết bài cho các hãng truyền thông quốc tế lớn như BBC và The Economist.

ASEAN đã hai lần phải hoãn các cuộc hội nghị thượng đỉnh ở Thái Lan, một vào tháng 12 năm 2008, một vào tháng 4 năm 2009 do bạo động chính trị ở quốc gia này. Những người hoài nghi cho rằng điều đó là biểu hiện cho thấy tại sao những thành tựu còn khiêm tốn và tương lai của tổ chức này không hẳn đã tươi sáng.

“Các chính sách của ASEAN thường mang tính khoa trương hơn là hành động thực tế,” Pokpong Lawansiri, một nhà phân tích ASEAN độc lập ở Bangkok phát biểu trong bản nhận xét được đăng tải rộng khắp trong suốt thời gian diễn ra hội nghị hồi tháng 3. Có một con số rất đáng lưu ý: chỉ có chưa đầy 50% các thỏa thuận của ASEAN được hiện thực hóa trong khi hàng năm ASEAN tổ chức hơn 600 hội nghị.” Điều đó có nghĩa là 50% các chính sách vẫn nằm in trên giấy.

“Đây là câu hỏi ngớ ngẩn,” ông Rodolfo Severino, Cựu Tổng thư ký ASEAN và hiện đang là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu ASEAN của Viện Nghiên cứu Đông Nam Á ở Singapore lên tiếng, “Trước hết, ngôn ngữ khoa trương trong các hội nghị có gì là sai? Hội đàm thường xuyên và đều đặn sẽ giúp các thành viên xác định rõ vị thế, hình thành nên mạng lưới, thêm hiểu biết lẫn nhau, nhờ đó hướng đến hòa bình và ổn định trong khu vực.”

Theo Severino, một trong những thành tựu mà ASEAN đã đạt được là kết luận tại Hội nghị cấp cao bàn về các hiệp định tự do thương mại giữa các nước ASEAN, Australia, và New Zealand, tiếp theo các hiệp định tương tự với các nước Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc mà ASEAN đã ký.

Một thành tựu khác là ASEAN đã hỗ trợ để các tổ chức quốc tế có thể đưa cứu trợ đến với các nạn nhân của lốc xoáy Nargis ở Myanmar. Ngoài ra, sự phối hợp ăn ý giữa các nước thành viên trong việc ngăn chặn dịch SARS năm 2003 cũng là một thành tựu phải kể đến.

Hợp tác an ninh là một cột trụ tạo nên ASEAN. Mục đích ban đầu của Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan là dùng khối này làm đối trọng với các nước “không cùng chung chí hướng” ở Đông Nam Á.

Xét từ quan điểm đó, có lẽ thành tựu nổi bật nhất của ASEAN là đã tập hợp được tất cả các thành viên trên cùng một chuyến tàu chung, Việt Nam, Lào, Campuchia đã lần lượt gia nhập tổ chức này.

Thành tựu chưa ấn tượng

Ông Pokpong không ấn tượng trước những thành tựu mà đến nay ASEAN đã đạt được. Các quan chức của ASEAN thường tự tin là đã tạo ra hòa bình ở khu vực này ngay từ những ngày đầu thành lập. Thế nhưng, nhiều nhà bình luận cho rằng ASEAN đã khoanh tay đứng nhìn trong suốt thời gian diễn ra nạn diệt chủng ở Campuchia. Tuy thời điểm đó nước này vẫn chưa phải là thành viên của tổ chức.

Tương tự, ASEAN cũng bị chỉ trích là đã để Indonesia dùng những biện pháp cứng rắn nhất trong cuộc xung đột với Đông Timor từ năm 1974 đến năm 1999, khi chính quyền Jakarta coi đây là một tỉnh của mình. Kết quả là, những thảm kịch trên đã lần lượt cướp đi 2 triệu người dân Campuchia và hơn 100.000 người dân Dông Timor.

Chưa hết, những thách thức về an ninh vẫn còn dai dẳng: khủng bố trên thế giới, tranh chấp xung quanh quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và biển Đông, cướp biển ở eo biển Malacca, và đối đầu chính trị ở Myanmar. Dù ASEAN đã có công ước về chống khủng bố, nhưng đến nay công ước này vẫn chưa phát huy được hiệu lực và vẫn còn nhiều điểm nóng, dễ bùng phát trong khu vực.

Để dẹp trừ nạn cướp biển, ba nước Indonesia, Malaysia, và Singapore đã bắt tay hơp tác. Và ASEAN cũng đã ra một hiệp ước với mục đích nhằm ngăn chặn tranh chấp xảy ra ở quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, dù tuyên bố về lãnh thổ của các nước Brunei, Trung Quốc, Malaysia, Philippines, Việt Nam và Đài Loan vẫn còn nhiều mâu thuẫn..

Theo các nhà phân tích, vấn đề ổn định chính trị ở Myanmar vẫn thường bị ASEAN lảng tránh, lý do không chỉ bởi vì sự miễn cưỡng của các thành viên khi phải can thiệp vào chuyện nội bộ của nhau.

Xây dựng một khối lấy dân làm gốc

ASEAN tuyên bố mục tiêu đến năm 2015 sẽ xây dựng khối này trở thành cộng đồng kinh tế theo mô hình của Liên minh Châu Âu. Ý tưởng này xuất phát từ nhận định hoạt động thương mại và đầu tư diễn ra nhiều hơn giữa các thành viên sẽ bảo vệ họ trước những biến động của nền kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, sự đa đạng của các nền kinh tế trong khu vực là một trở ngại không nhỏ đối với việc hiện thực hóa mục tiêu trên.

Với việc thành lập Khu vực mậu dịch tự do ASEAN, thuế quan đánh vào các hàng hóa xuất, nhập trong khu vực đã giảm. Tuy nhiên, điều đó vẫn chưa đủ cho mậu dịch tự do. Hoạt động thương mại vẫn bị cản trở bởi nhiều rào cản phi thuế quan.

Một trong những mối quan tâm cấp thiết hơn là khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Hội nghị hồi tháng 3 đã tán thành việc mở rộng điều khoản về vấn đề trao đổi tiền tệ giữa các nước. Theo đó, các thành viên trong khối ASEAN có thể “vay mượn” của nhau để tăng thêm tính thanh khoản khi thiếu ngoại tệ. Ngoài vấn đề này, hội nghị cũng thảo luận về việc đẩy nhanh hoạt động hội nhập khu vực, chống bảo hộ thương mại, và cải cách hệ thống tài chính quốc tế.

Hiến chương mới hướng đến một ASEAN “tuân thủ nguyên tắc hơn và lấy người dân làm trung tâm.” Tuy nhiên, trong một khu vực đa dạng về kinh tế, chính trị và xã hội, để đưa ra được những quy tắc chung cho các nước thành viên luôn có ý thức cao về bảo vệ chủ quyền không phải là việc đơn giản. Theo những người hoài nghi, trở ngại này sẽ hạn chế hiệu quả trong các chính sách của ASEAN và khiến ASEAN khó lòng tiến gần hơn với người dân trong khu vực.

“Hiển nhiên là các thành viên của ASEAN sẽ phải thống nhất với nhau, thực hiện các chính sách và đảm bảo rằng ASEAN có khả năng đáp ứng được nhu cầu của người dân về các vấn đề như dân chủ và nhân quyền nếu tổ chức này muốn thay đổi hình ảnh của mình như một tổ chức phục vụ con người như định hướng đã nêu,” Ông Pokpong nhận định.

Ông Severino cũng thừa nhận ASEAN phải làm nhiều hơn nữa: “ASEAN có thể thông tin tốt hơn cho người dân về khối và những việc khối này đang làm. ASEAN cũng cần thực hiện những cam kết liên quan đến hội nhập kinh tế khu vực và hợp tác chặt chẽ hơn nữa trong vấn đề bảo vệ môi trường, phòng chống bệnh truyền nhiễm cũng như chống tội phạm xuyên quốc gia.”

“ASEAN có thể đẩy tiến trình nhất thể hóa kinh tế khu vực sâu hơn nữa.” ông Severino khẳng định, “Tổ chức này cũng có thể đưa ra những ý kiến thẳng thắn về khủng hoảng kinh tế toàn cầu đang ảnh hưởng nặng nề đến các nước trong khu vực dù không phải do lỗi của các nước này gây ra.”

Vậy là, ở tuổi 42, ASEAN vẫn còn rất nhiều việc phải làm.

• Huyền Trang - Khánh Duy (dịch và tổng hợp)