Khi tôi ngồi bên lề đường phía trước Capitolio ở Havana, một tòa nhà mái vòm hơi giống với tòa nhà trên đồi Capitol của Mỹ, ngắm nhìn những chiếc xe Plymouth đời năm 1950 và Lada thời Liên Xô phun khói chạy qua cũng là lúc tôi biết chắc rằng mình đã lạc lối vào trục thời gian bị biến dạng một cách kỳ dị dù chỉ mất có một giờ bay từ Miami. Và quả thực, sau một tuần gặp gỡ với các nhà ngoại giao và quốc tế, cánh nhà báo, những nhà học giả và nghệ sĩ, dần dần tôi đã ngộ ra rằng Cuba đích thực đang thay đổi trên nhiều mặt.

Vốn chỉ là người mới tìm hiểu những vấn đề phức tạp của Cuba tôi hầu như bị sốc bởi sự pha trộn có một không hai giữa vẻ đẹp tráng lệ đang suy tàn, một nền văn hóa phong phú đầy sức sống với tự do bị hạn chế và hoàn cảnh tương đối thiếu thốn, nghèo nàn. Như mọi người đều biết, hệ thống tập trung cao độ của  Cuba đã đạt được những thành tựu rất ấn tượng về y tế, giáo dục và nghệ thuật tuy đang phải cố gắng phục hồi  sau những mất mát sự  trợ giúp to lớn từ Liên Xô, hay những thiệt hại từ các cơn bão nhiệt đới và sự ra đi đều đặn của lực lượng lao động có học vấn cao. Các chủ nợ ở Trung Quốc và những nơi khác chán ngán trước một nền kinh tế Cuba đang cố gắng vật lộn để giữ vững các cam kết khi nó nỗ lực bứt phá khỏi quá khứ đã bị xơ cứng để tiến vào thế kỷ  21. Bởi vậy đã có một số điều được thực thi nhằm tự do hóa nền kinh tế.

Tuy nhiên,  khi quan sát gần,  lại thấy những thay đổi  sâu sắc hơn - đó là sự thay đổi toàn diện lối nghĩ đã được Chủ tịch Raul Castro phác thảo ra rành mạch trong hai năm qua , và đó cũng là thời gian mà người dân Cuba chuyển từ sự phụ thuộc toàn diện vào nhà nước sang một kỷ nguyên mới của trách nhiệm cá nhân và tư cách công dân.

Xu hướng này đòi hỏi thời gian. Những cải cách kinh tế hay còn gọi là " sự nâng cấp" hệ thống kinh tế kiểu Xô viết của Cuba được thông qua tại Đại hội Đảng Cộng sản Cuba lần đầu tiên nhóm họp sau 14 năm chỉ mới là những khởi đầu cần đưa vào cuộc sống. Chúng gồm việc mở rộng  cấp giấy phép thành lập các xí nghiệp tư nhân (mà hiện nay đã có trên 350,000 giấy phép đã được cấp), mở mang thêm các vùng đất còn bỏ hoang cho nông dân và các hợp tác xã, cho phép các doanh nghiệp thuê nhân công, tạo điều kiện cho người dân mua, bán nhà cửa và xe cộ, mở thêm những kênh tín dụng mà không đặt ra mức trần pháp lý quy định người dân Cuba được phép vay tối đa là bao nhiêu. Những người hoạt động trong lĩnh vực tư nhân giờ đây được quyền cung cấp dịch vụ và hàng hóa cho các doanh nghiệp nhà nước và liên doanh  một cách không hạn chế . Bởi vậy, điều này đã khai thông những kênh hoạt động thương mại mới, chẳng hạn như giữa nông dân và các khách sạn ngành du lịch. Suy nghĩ giống Việt Nam hay Trung Quốc, những cải cách cũng bao gồm các biện pháp mạnh mẽ chẳng hạn như thu hẹp chế độ tem phiếu mà theo đó người dân được mua hàng hóa được trợ giá  tồn tại  đã nhiều năm, hay cắt giảm các trợ cấp thất nghiệp, tiến hành giảm biên chế từ 500,000 tới 1 triệu nhân viên khu vực nhà nước với tư cách là lực lượng quan liêu trung gian đã lỗi thời, đồng thời tăng thuế thu nhập.

Những thay đổi đó, dù đau đớn nhưng lại là lý do để có thể lạc quan về tương lai nền kinh tế của Cuba. Tuy vậy có một điều mang tính nền tảng hơn đang diễn ra - đó là từ bỏ sự quản lý về giá cả của chính phủ và trợ cấp hàng hóa trong toàn bộ nền kinh tế để chuyển sang một cơ chế phân cấp nhiều hơn nhằm trợ cấp cho những người dân trên cơ sở nhu cầu thực sự của họ. Về bản chất, chính phủ của Castro đã sẵn sàng để chuyển Cuba từ một xã hội dựa trên công bằng về kết quả sang bình đẳng về cơ hội thấm đẫm tính nhân văn. Hệ thống mới đó ở Cuba tất nhiên chưa tạo ra sự bình đẳng thực sự như một lái xe taxi trong khi đưa tôi đi tham quan bãi biển nổi tiếng Malecon ở Habana đã phát biểu. Cánh cửa tuy nhiên đã mở rộng hơn cho những bất bình đẳng gia tăng  không tránh khỏi mà chủ nghĩa tư bản, ngay cả với những hình thức hạn chế của nó  sẽ đem lại. Dù là người có khả năng làm giàu với tư cách là chủ quán ăn của mình mở ra hay do nhận được kiều hối và hàng hóa từ người thân hào phóng ở Miami gửi về thì sự phân hóa giai tầng xã hội và kinh tế trong xã hội Cuba đang diễn tiến. Khi người ta có được tài sản một cách hợp pháp và nộp thuế, theo lời  một quan chức cao cấp của đảng thì ai cũng được tự do làm giàu.

Câu hỏi lớn đối với các nhà lãnh đạo Cuba hôm nay là liệu họ  có thể cùng nhân dân đi theo một con đường mới, đầy bất định sau năm thập kỷ  theo chủ nghĩa cộng sản mang phong cách Cuba?  Nếu như cải cách diễn ra quá nhanh sẽ làm phát sinh những trục trặc, bất mãn  có thể gây mất ổn định chế độ. Đã có những nhân viên của bộ máy quan liêu bị mất quyền lợi do cải cách, chống  lại những đổi thay mà nguyên nhân chủ yếu là thái độ thất vọng với Raul Castro. Nếu như các bước đi của cải cách lại quá chậm thì mặt khác, những nhà kinh doanh mới nảy nở , tầng lớp trung lưu và thanh niên sẽ bất mãn do không thấy đâu những lời cam kết về các giá trị của cuộc cách mạng năm 1959 , có thể sẽ có tâm lý  bỏ cuộc  và hướng tới những đồng cỏ xanh tươi hơn ở Hoa Kỳ, Tây Ban Nha hoặc Canada. Như hiện nay thì người Cuba khi rời hòn đảo để đoàn tụ gia đình ở Florida hoặc một nơi nào khác ở Mỹ sẽ được hưởng chính sách nhập cư ưu đãi của Hoa Kỳ một khi họ đặt chân lên đất Mỹ, ngoài ra luật của Tây Ban Nha cũng dành cho một số người Cuba quyền nhập quốc tịch nước này.

Cung cách của các cán bộ đảng lúc này là thể hiện một sự cải thiện xác thực và vừa đủ để người dân Cuba sẽ vẫn giữ niềm tin vào năng lực của đảng trong lãnh đạo đất nước ngay cả sau khi anh em Castro rời chính trường. Điều này giải thích những nỗ lực rõ rệt của đảng cộng sản nhằm tăng cường những cuộc tham khảo ý kiến quần chúng trên cả nước và duy trì động lực cũng như khẩu hiệu tuyên truyền về việc cải cách từ từ nhưng liên tục. Một cán bộ đã nói  rằng "trong  tất cả những gì chúng tôi làm, chúng tôi sẽ cố gắng tính đến tất cả các mục tiêu".

Quả thực cũng có một danh sách những thách thức làm nản lòng đang ở phía trước. Các quan chức Cuba phải làm việc thêm giờ để cập nhật các điều luật và hệ thống pháp lý  phù hợp với chính sách kinh tế mới. Luật thuế sửa đổi đang được soạn thảo nhằm thỏa mãn hệ thống lao động mới mà trong đó phạm trù người lao động tự kinh doanh hiện còn chưa được bộ luật lao động hiện hành tính đến. Một cuộc vận động giáo dục tuyên truyền rộng khắp là rất cần thiết không chỉ để thông báo và tham vấn với quảng đại quần chúng mà còn phải giải thích cho các quan chức ở cơ sở và cán bộ biết cách vận hành toàn bộ hệ thống. Các quy định mới về đầu tư nước ngoài hãy còn chưa soạn thảo xong và cần những khoản đầu tư cơ bản để nâng cấp cơ sở hạ tầng đang xuống cấp của Cuba, đặc biệt trong lĩnh vực viễn thông, nơi mà khả năng truy cập mạng điện thoại di động và Internet vẫn còn ở mức thấp nhất Tây bán cầu.

Có một lĩnh vực mà Cuba dường như  đang đi theo xu  hướng tích cực đó là du lịch

Tính từ năm 1990 cho tới 2010 con số ước tính khách du lịch đã tăng từ 360,000 lên 2,66 triệu. Hơn nữa do có quyết định của Tổng thống Obama cho phép các gia đình người Mỹ gốc Cuba thăm quê hương và chuyển kiều hối không hạn chế nên Cuba đã tiếp nhận trên 400,000 chuyến về thăm quê hương và khoảng hơn 2 tỷ $ kiều hối từ Cuba kiều sống ở Mỹ. Quả thực  đó là những nguồn ngoại hối quan trọng có tác dụng giúp đỡ nhiều gia đình vượt qua khó khăn khi các khoản trợ cấp bị cắt giảm đồng thời tiếp sức cho khu vực kinh tế tư nhân đang nở rộ. Dạo quanh khu phố cổ của Habana, nơi những đội xây dựng đang bận rộn phục chế một trong những báu vật kiến trúc từ thời thuộc địa Hoa Kỳ, du khách được chứng kiến một cách thuyết phục rằng Cuba hoàn toàn có thể là một viên nam châm mạnh thu hút dân Châu Âu, Canada, Trung Quốc và một ngày nào đó là hàng trăm ngàn khách từ Hoa Kỳ. Chuyền thăm của  Đức Giáo Hoàng Benedict  vào cuối tháng 3 năm nay sẽ thu hút sự chú ý của quốc tế tới một Cuba đang từ từ mở cửa ra thế giới, đúng vậy, nhưng sự kiện này còn cho thấy một điều quan trọng hơn đó là Cuba cũng đang hưởng ứng  những phát biểu và chủ trương ngày càng tích cực của Nhà thờ Thiên Chúa Giáo mong muốn có một vị thế  nổi bật và thích đáng trong xã hội Cuba.

Còn hiện nay, quá trình tiến hóa từ từ của Cuba hướng tới một giai đoạn hỗn hợp giữa tự do kinh tế và giám sát về chính trị sẽ vẫn tiếp diễn. Hội nghị của đảng cộng sản sẽ khai mạc vào cuối tháng này chắc sẽ đưa ra những điều chỉnh ví dụ như những thay đổi  khiêm tốn trong lớp lãnh đạo đã cao tuổi, tuy nhiên, những lời hứa đã được đưa ra về việc thông qua quy chế  hạn định nhiệm kỳ cán bộ lãnh đạo cao cấp của  chính phủ  sẽ phải thực hiện. Raul Castro, một quân nhân có niềm tin vào kỷ luật, tính tổ chức và các thiết chế đã điều hành các cuộc họp chính phủ một cách định kỳ và công khai hóa các kênh truyền thông. Theo ý nghĩa đó, ông ta không giống với Fidel. Những điều này chính là các dấu hiệu của sự đổi thay và cùng với thời gian, chúng sẽ làm cho sự hòa giải muộn màng với Hoa Kỳ nhất định sẽ diễn ra. 

Phạm Gia Minh dịch

Tác giả Ted Piccone là thành viên cao cấp , phó giám đốc trung tâm " chính sách đối ngoại" Viện Brooking. Washington.