Xã hội có tổ chức đang bị thử thách?
Bắt được người trộm chó, thay vì giải giao cho nhà chức trách, người dân chủ động giữ lại kẻ trộm và phương tiện hành sự, rồi tổ chức tiêu diệt cả hai với sự trợ lực của những công cụ trừng phạt sẵn có, như gậy gộc, xăng dầu, rơm rạ...
Được hỏi tại sao lại làm như vậy trong điều kiện có cả một hệ thống pháp lý và bộ máy công lực đang vận hành, những người trong cuộc trả lời với ý đại loại: bức xúc do thấy việc xử lý theo pháp luật của nhà chức trách đối với kẻ xấu, kẻ ác quá hời hợt và không đủ sức răn đe, người ta phải tự đặt và áp dụng cách xử lý mạnh hơn để thay thế, hòng đòi lại sự công bằng đã bị đánh cắp.
Công bằng, lẽ phải vốn là những khái niệm để chỉ các giá trị cốt lõi của xã hội có tổ chức và văn minh. Đúng là nhân danh những giá trị đó, người ta có quyền yêu cầu sự trừng phạt đối với người nào có hành vi xâm phạm quyền và lợi ích chính đáng của người khác một cách có ý thức.
 Chiếc xe máy và thi thể người trộm chó bị thiêu tại xã Hưng Đông,TP Vinh (Nghệ An). Ảnh: internet |
|
Trên tất cả, muốn có được ý thức tôn trọng pháp luật phổ biến, một trong những điều kiện cốt yếu đối với trật tự xã hội bền vững, thì bản thân hệ thống chuẩn mực ứng xử và các thiết chế nắm giữ công lực phải tạo được sự tin tưởng như là chỗ dựa vững chắc của mỗi người, mỗi chủ thể trong quá trình giao tiếp xã hội. |
Để đẩy lùi thứ công lý sơ cấp đó, đồng thời cũng là dấu hiệu của sự lạc hậu, thấp kém, xã hội đặt ra quan toà cùng với bộ máy công lực và trao cho các thiết chế đó quyền phán xét hành vi của con người, đặc biệt là hành vi tiêu cực, gây thiệt hại cho người khác, cho cộng đồng và chỉ định cách ứng xử nhằm giải quyết hậu quả. Để bảo đảm công việc của những người nắm quyền lực công được thực hiện một cách khách quan, minh bạch, vô tư, xã hội đặt ra chuẩn mực, trong đó có luật pháp: việc thực thi công lý phải dựa vào các tiêu chí khách quan, chứ không thể theo sự chi phối của tình cảm yêu ghét mang đậm dấu ấn cá nhân.
Ở các nước tiên tiến, công dân được giáo dục từ tấm bé để có được ý thức coi luật pháp, chuẩn mực khách quan là căn cứ xác lập các quan hệ giữa người và người; coi quyền lực công là người tổ chức cuộc sống trong không gian chung, đặc biệt là trong trường hợp cần giải quyết mâu thuẫn, khủng khoảng dập tắt xung đột giữa người và người.
 Người dân bao vây đập phá nhà máy vàng Bồng Miêu, Quảng Nam cuối tháng 8.2010. Ảnh: internet |
Thiếu một trong các điều kiện ấy, pháp luật, chuẩn mực sẽ bị đẩy xuống hàng thứ yếu trong thứ tự các công cụ được ưu tiên sử dụng trong việc điều chỉnh ứng xử của con người. Xã hội khi đó sẽ tự động xuống cấp về phương diện trình độ tổ chức và con người, để sinh tồn, có xu hướng trở lại với sự ưa chuộng các công cụ, phương thức bảo vệ hoang sơ.