Con đường nghệ thuật "trải hoa hồng"

Quả thật tạo hóa đã ưu ái ban cho Riefenstahl nhiều ân huệ để bà làm nghệ thuật: ý chí sắt đá, lòng quả cảm, tài năng xuất chúng, sức khỏe, và cuối cùng là sắc đẹp - được coi là gia tài của người phụ nữ, nhưng lại là thứ làm hại bà nhiều nhất.

Leni Riefenstahl sinh ra tại Berlin; lớn lên học trường nghệ thuật múa rồi trở thành một vũ công ba-lê nổi tiếng trên các sân khấu Đức, Thuỵ Sĩ, Tiệp Khắc, sau đó do chấn thương ở chân nên phải bỏ nghề khi mới 19 tuổi. Không chịu thua số phận nghiệt ngã, Riefenstahl đi tìm trận địa mới để thử tài.

Một lần nhìn thấy áp-phích quảng cáo phim Ngọn núi định mệnh (Mountain of Destiny) của đạo diễn Arnold Fanck dán trên tường ga metro, Riefenstahl lập tức có một quyết định đổi đời: tìm gặp Luis Trenker (đóng vai chính trong phim đó), thổ lộ mong muốn được cùng đóng phim với ông và đề nghị ông chuyển giúp ảnh của mình tới Arnold.

Vẻ đẹp rắn rỏi của cô gái trong ảnh đã thuyết phục Arnold nhận ngay Riefenstahl. Bằng diễn xuất tuyệt vời và hình ảnh một thiếu nữ trẻ khỏe tươi tắn, Riefenstahl nhanh chóng chinh phục giới điện ảnh, cuối thập niên 20 đã trở thành một ngôi sao sáng trong thế giới phim câm, thần tượng của nhiều người hâm mộ. Đạo diễn Joseph von Stenberg hết lời khen và hứa: "Tôi sẽ làm cho cô nổi tiếng khắp thế giới như Marlene Dietrich". Stenberg đâu biết rằng có một nhân vật đặc biệt cũng đang dõi mắt theo Riefenstahl, song với mục đích khác. Đó là Adolf Hitler, thủ lĩnh đảng Quốc xã.

Leni Riefenstahl, Ảnh faculty.smu.edu

Không thoả mãn với việc làm thuê cho người khác, năm 1931, Riefenstahl lập công ty làm phim riêng lấy tên mình. Năm sau bà đạo diễn bộ phim đầu tay Ánh sáng xanh đồng thời đóng vai chính, trở thành nữ đạo diễn điện ảnh đầu tiên trong lịch sử nước Đức. Ánh sáng xanh đoạt giải bạc lại Liên hoan phim Venice. Biết tin đó, Hitler đến gặp ngay Riefenstahl và đề nghị bà giúp lập ngành điện ảnh của đảng Quốc xã.

Leni Riefenstahl và Adolf Hitler trên trường quay Thắng lợi của ý chí năm 1933, Ảnh s214.photobucket.com

Quốc trưởng ưu ái hết mức cho việc làm phim: kinh phí cần bao nhiêu cấp bấy nhiêu, nhóm quay phim đông tới hơn 100 người, gồm 16 nhà quay phim, mỗi người có một trợ lý. 36 camera đồng thời làm việc dưới sự phối hợp ánh sáng của hàng trăm đèn chiếu. Nhờ thuận lợi đó, Riefenstahl sáng tạo được nhiều kỹ xảo quay phim, sử dụng rất thành công thủ pháp của ca kịch. Cho tới nay chưa đạo diễn nào vượt qua bà về mặt thu được các hình ảnh hoành tráng hùng vĩ như vậy. Thắng lợi của ý chí giành giải vàng tại LHP Venice, huy chương vàng Hội chợ Quốc tế Paris 1937.

Năm 1936, Riefenstahl được Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC) mời làm phim về Thế vận Olympic Berlin. Bộ phim có tên Olympia này đoạt huy chương vàng Hội chợ Quốc tế Paris 1937, danh hiệu phim hay nhất thế giới năm 1938 tại LHP Venice, giải thưởng Olympic năm 1939 của IOC, năm 1956 được xếp vào danh sách 10 bộ phim hay nhất thế giới mọi thời đại. Có người gọi Olympia là Kinh Thánh của tất cả các phim tài liệu thể thao sau này.

Phần lớn những người từng xem Thắng lợi của ý chí và Olympia đều không chịu tin rằng hai phim ấy được dàn dựng bởi một phụ nữ. Một giáo sư trường Điện ảnh Bắc Kinh nói ông rất sợ cho sinh viên xem Thắng lợi của ý chí, vì xem xong ai cũng phát sốt lên muốn trở thành đoàn viên thanh niên Quốc xã!

Song chính hai bộ phim ấy đã làm ô uế thanh danh của Riefenstahl. Nhiều nhà phê bình phim cho rằng bà đã biến Thế vận hội thành lễ hội của phát xít; trong phim luôn xuất hiện khẩu hiệu "Chiến đấu", "Thắng lợi", lộ rõ niềm tin điên rồ của Quốc xã.

Búa rìu thời đại

Riefenstahl 101 tuổi, myspace.com

Công bằng mà nói, trong thời gian Hitler cầm quyền, không riêng gì Riefenstahl mà hầu như toàn bộ dân Đức đều thực sự hết lòng ủng hộ chính phủ của hắn. Chứng cớ là phần đông cử tri Đức đã bỏ phiếu cho đảng Quốc xã của Hitler, nhờ vậy đảng này chiếm được đa số trong Quốc hội và giành quyền lập chính phủ.

Năm 1936, cựu Thủ tướng Anh D.L.George đi thăm nước Đức về đã nhận xét Hitler như sau: "Người già tín nhiệm ông ta, thanh niên sùng bái ông ta. Đó không phải là sự khâm phục một lãnh tụ nhân dân mà là sự sùng bái một anh hùng dân tộc đã cứu đất nước ra khỏi nỗi chán chường và suy sụp... Ông ấy là George Washington của nước Đức ... Ai chưa tận mắt chứng kiến thì có thể nghĩ nói như vậy là quá lời."

Suốt đời Riefenstahl phủ nhận mình có "quan hệ tình cảm" với Hitler. Quả thật, Hitler rất thích kết giao với các nữ nghệ sĩ đẹp và nổi tiếng. Chính vì Riefenstahl quá đẹp nên ai cũng nghĩ nhất định bà phải là nhân tình của Quốc trưởng. Đây là một lý do quan trọng khiến người ta ghét bà.

Năm 1938, bà sang Mỹ quảng bá phim Olympia. Khi tới Hollywood, giới điện ảnh Mỹ đón bà bằng các băng rôn "Leni go home!", nhưng khi bà chủ trì buối chiếu phim này thì họ lại lặng lẽ kéo nhau đến xem và không giấu nổi sự khâm phục. Thời báo Los Angeles viết: Olympia là thắng lợi của máy quay phim, là bộ sử thi của màn bạc.

Người mê trượt tuyết, Ảnh jewcy.com

Những người kết tội phim Olympia phục vụ bọn Quốc xã đã quên mất một điều: chính là trong phim này, vì theo đuổi sự hoàn mỹ nghệ thuật, Riefenstahl đã dùng thủ pháp đặc biệt phô diễn vẻ đẹp cơ thể cũng như tốc độ của người da đen trong thi đấu - điều này hoàn toàn trái ý Hitler, vì ông ta cho người da đen là chủng tộc hạ đẳng. Nhưng Quốc trưởng quá khâm phục tài nghệ của Riefenstahl nên đã bỏ qua chuyện ấy.

Bộ phim cuối cùng bà làm năm 1937 là Tiefland, nói về sự phản nghịch và về một ông vua mới, rõ ràng là lời từ chối Hitler (năm 1953 mới công chiếu). Hiểu được điều đó, các đạo diễn nổi tiếng thời nay như Steven Spielberg và George Lucas đều công khai bày tỏ sự kính trọng Riefenstahl. Chính bà từng nhiều lần thanh minh: Nếu Churchill hoặc Stalin đặt tôi làm phim cho họ thì tôi cũng làm hết sức mình như đã làm cho Hitler. Nghĩa là Riefenstahl chỉ biết nghệ thuật trên hết, phớt lờ vấn đề hệ tư tưởng! Sai lầm này đã khiến bà phải trả giá đau đớn suốt ngót 60 năm còn lại của cuộc đời.

Phiên lưu dưới đáy đại dương

Buộc phải chia tay điện ảnh, Riefenstahl chuyển sang nhiếp ảnh. Thập niên 60-70, bà tới châu Phi, chung sống nhiều năm cùng bộ lạc da đen Nuba ở Sudan, hết lòng giúp đỡ những người bị coi là "mọi rợ" này và được họ yêu quý - điều đó chứng tỏ bà không hề nhiễm tư tưởng kỳ thị chủng tộc của Hitler.

Những năm tháng mạo hiểm ấy đem lại cho bà cơ hội sáng tác mấy tập phóng sự bằng ảnh quý giá:    - Người Nuba (xuất bản năm 1974), - Người Kau (1976), - Châu Phi đang biến mất (1988), - Châu Phi (2002). Thiên phóng sự bà viết về người Nuba được đăng tải đầu tiên trên các tạp chí danh tiếng như Stern, Paris Match, Newsweek... Tập sách ảnh Người Nuba cũng được tặng nhiều giải thưởng đem lại uy tín cao cho bà.

Dù đã cao tuổi nhưng Riefenstahl chưa chịu dừng bước trên con đường theo đuổi sự hoàn mỹ nghệ thuật. Năm 71 tuổi, bà khai gian thành 50 tuổi để được dự một khóa học lặn dưới nước. Sau khi có chứng chỉ thợ lặn, bà đến Maldives ở Ấn Độ dương, Biển Đỏ ở Trung Đông và Papua New Guinea ở Nam Thái Bình Dương quay cảnh đời sống động vật và thực vật dưới biển.

Trên camera di động, Ảnh daily.greencine.com

Suốt hai chục năm trời bà một mình lang thang dưới đáy biển lặng ngắt như cõi âm phủ, lưng đeo bình dưỡng khí, tay cầm máy quay phim, máy ảnh, say mê bám theo những đàn cá hoặc rúc vào các bụi san hô ngũ sắc. Có lần gặp cá mập, bà vẫn dũng cảm thu hình chúng. Vô vàn loài cá, tôm, rắn, đỉa kỳ lạ, vô vàn cảnh đẹp màu sắc sặc sỡ rực rỡ huyền ảo dưới nước được camera của bà ghi lại, trở thành những tấm ảnh vô cùng quý giá phục vụ nhu cầu thưởng thức vẻ đẹp thiên nhiên và nghiên cứu khoa học.

Đồng thời Riefenstahl còn lập kỷ lục thế giới về lặn: trong 20 năm bà lặn đáy biển hơn 2000 lần, mặc dù đã ở tuổi "xưa nay hiếm" và là phụ nữ. Năm 94 tuổi bà còn đến lặn ở đảo Cocos (Costa Rica) và chụp ảnh cá mập.

Nhờ sự kiên trì dũng cảm đó, bà hoàn tất hai kiệt tác bất hủ - tập sách ảnh Vườn san hô và bộ phim tài liệu Ấn tượng dưới nước. Sách xuất bản năm 1978, phim công chiếu năm 2002 khi bà tròn 100 tuổi, mang lại tiếng vang rất lớn cùng nhiều giải thưởng.

90 tuổi lặn chụp ảnh dưới đáy biển,Ảnh dw-world.de

"Chớ nên vì việc tôi làm việc 7 tháng cho Hitler mà phủ định cả cuộc đời tôi !"

Dù đạt được thành tựu cao nhất trong cả điện ảnh lẫn nhiếp ảnh, Riefenstahl vẫn bị không ít người phủ nhận, nhất là các nhà điện ảnh gốc Đức ở Hollywood. Năm 1997, thành phố Hamburg tổ chức trưng bày ảnh nghệ thuật của bà, một số người trương băng rôn "Không được phép rao bán mỹ học phát xít". Biết chuyện ấy, Riefenstahl căm phẫn nói với các nhà báo: "Chớ nên vì việc tôi làm việc 7 tháng cho Hitler mà phủ định cả cuộc đời tôi !"

Đi cùng một thổ dân Nuba mang máy quay phim cho bà, Ảnh ashtanganews.com

Ai cũng biết nhiều nam nghệ sĩ từng làm việc cho Hitler như Roberto Rossellini, Herbert von Karajan... sau chiến tranh vẫn được làm việc và trọng vọng. Nhưng các nữ nghệ sĩ từng cộng tác với Hitler đều bị dư luận lên án là "không trong sạch", sau chiến tranh họ đều mất việc; riêng Riefenstahl bị trừng phạt nặng nhất. Nhà phê bình điện ảnh Richard Corliss nói toạc lý do: "Đó là do Thắng lợi của ý chí quá hay, cộng thêm phong cách của Riefenstahl, cộng thêm bà là phụ nữ, hơn nữa, một phụ nữ xinh đẹp."

Riefenstahl cuối đời từng nói: "Phụ nữ không được phép phạm sai lầm... Có điều ngày ấy tôi thực sự sùng bái Hitler. Dưới bất cứ góc chụp nào, ông ta đều không đẹp, không phải là loại đàn ông được phụ nữ thích, nhưng ông ấy rất có sức lôi cuốn." Dám thừa nhận một sự thật khó chịu như vậy, điều đó nói lên sức mạnh tinh thần của Riefenstahl.

Năm 98 tuổi, bà trở lại thăm bộ lạc người Nuba ở Sudan. Lần này do nơi đây xảy ra chiến tranh nên bà không thể nào tìm được những người bạn cũ, buộc phải đáp máy bay lên thẳng quay về. Không may chiếc máy bay gặp nạn rơi xuống sa mạc. Như có phép lạ, bà không chết, chỉ bị thương nặng. Có lẽ đó là do bà có sức khoẻ tuyệt vời: 5 tuổi đã biết bơi; lớn lên yêu tất cả các môn thể thao; giành giải nhất toàn trường trong các môn bơi, điền kinh, quần vợt, trượt tuyết, trượt băng; về già vẫn leo núi và lặn.

Ngày 8 tháng 9 năm 2003, vài tuần sau kỷ niệm sinh nhật lần thứ 101, Leni Riefenstahl trút hơi thở cuối cùng khi đang ngủ trong nhà riêng tại Poecking, Cộng hòa Liên bang Đức. Bà chết do bị ung thư; nếu không mắc căn bệnh hiểm nghèo này, chưa rõ bà có thể thọ bao nhiêu tuổi. Cuộc đời huyền thoại đã chấm dứt song những kỳ tích của bà còn mãi mãi toả sáng./.