Để hiểu được "lịch sử Tân Cương" là một điều vô cùng khó khăn. Ngoài việc có rất ít các văn bản ghi lại lịch sử vùng đất này và các văn bản hiện có thì bằng rất nhiều thứ tiếng khác nhau, điều khiến người ta nản lòng nhất khi tìm hiểu lịch sử Tân Cương chính là việc khái niệm khu tự trị Tân Cương như chúng ta biết ngày nay mới chỉ tồn tại trong khoảng hai trăm năm mà thôi.

Chỉ có một số ít người, đặc biệt là những người làm chính trị, dám nói rằng mình hiểu biết sâu sắc về lịch sử vùng đất này, nhưng trong số đó chỉ có vài người đủ khả năng, trình độ để viết nó thành sách. Bản thân người viết bài này, vốn đã từng có nhiều năm tháng sống và học tập tại đây, cũng phải thừa nhận rằng mình không đủ khả năng làm việc đó.

May mắn thay, tác giả cuốn "Giao lộ Á-Âu" không chỉ có khả năng, ông còn mang lại một cách nhìn khác về Tân Cương, khách quan và không mang màu sắc chính trị.

Bìa sách Giao lộ Á Âu: Lịch sử Tân Cương

Trong một tập thể rất ít các học giả xuất sắc về Tân cương, tên của Millward luôn nổi bật là một trong những người được có uy tín và được kính trọng nhất (nếu bạn không tin, hãy thử tra trên Google cụm từ "học giả Tân cương" và xem những cái tên nào sẽ xuất hiện đầu tiên).

Trong lời nói đầu của lần đầu xuất bản năm 2007, Millward đã nhắc đến mục tiêu của tác phẩm này: "Mặc dù có những công trình quan trọng bằng tiếng Anh viết chuyên về lịch sử Tân Cương nhưng đối với những người đọc bình thường, những tác phẩm này có phần nào đó khó tìm và khó hiểu... Cuốn sách này là một cố gắng của tôi nhằm lấp đầy khoảng trống đó bằng một khảo sát tổng hợp về lịch sử vùng Tân Cương từ thời nguyên thủy xa xưa cho tới ngày nay".

Trong những chương tiếp theo, lịch sử khái quát của Tân Cương được trình bày theo trình tự thời gian, vì thế người đọc có thể nắm bắt được bất luận họ có biết gì về lịch sử Trung Á hay không.

Tuy nhiên, lịch sử vùng đất Tân Cương không thể hiểu một cách đơn giản được. Nếu bạn nghĩ rằng những nhân vật chính trong câu chuyện về Tân Cương chỉ là người Hán và người Hồi Hột, bạn sẽ thấy ngạc nhiên ngay khi đọc ba chương đầu của cuốn sách và được biết rằng quá trình phát triển của vùng đất này ghi nhận vai trò quan trọng của nhiều tộc người Trung Á như người Hung Nô, người Qarluqs (Thổ Nhĩ Kỳ), người Karakitai (Karzarstan)...

Phần đầu của cuốn sách tưởng như khiến người đọc thấy uể oải vì sự dàn trải nhưng đã thể hiện được bản chất hay thay đổi trong lịch sử xa xưa của vùng đất Tân Cương.

Cho đến tận vài thế kỷ gần đây, biên giới chính thức và cán cân quyền lực của vùng đất này vẫn tiếp tục thay đổi đều đặn một cách khó hiểu: đồng thời, do Tân Cương rất rộng nên hầu như chẳng có mối liên hệ gì giữa các sự kiện diễn ra ở phía bắc và phía nam. Và không phải cho đến tận thế kỷ 18, dưới triều nhà Thanh, khu tự trị Tân Cương ngày nay mới bắt đầu được định hình.

Nếu như một phần ba đầu tiên của cuốn sách giới thiệu những sự kiện chọn lọc từ thời kỳ đồ đá đến tận thế kỷ 19 thì trong các chương giữa, cuốn sách tập trung vào cuộc đấu tranh giữa nhà Thanh, Liên Xô và các thủ lĩnh địa phương. Mặc dù Tân Cương chính thức được coi là một "tỉnh"trong thời kỳ này, nhưng đây là giai đoạn diễn ra nhiều cuộc khởi nghĩa nhằm xây dựng một nhà nước cộng hoà độc lập.

Trong cuốn sách này, Millward cũng đề cập một cách khách quan về ảnh hưởng của tôn giáo, đặc biệt là đạo Hồi, đối với những sự kiện xảy ra ở Tân cương trong vòng từ thế kỷ 18 đến thế kỷ 20.

Điều trớ trêu là tầm quan trọng của đạo Hồi lại được nhấn mạnh bởi những nhà lịch sử Trung Quốc và Hồi Hột hiện đại phục vụ cho những lợi ích của riêng họ, nhưng như Millward giải thích thì: "Người Hồi giáo ở Tân Cương  đã sống tương đối hoà bình và ổn định dưới thời nhà Thanh suốt một thế kỷ trước khi diễn ra các cuộc nổi dậy, khởi nghĩa, và niềm tin vào đạo Hồi cũng không giúp bình ổn được vùng đất này... đó là vì tình trạng túng quẫn đói nghèo và vô tổ chức".

Phần còn lại của cuốn sách đi sâu tìm hiểu về mối quan hệ hiện nay giữa nước Cộng hoà dân chủ nhân dân Trung Hoa và người dân của họ. Qua những sự kiện như xây dựng căn cứ quân sự và nông trường hay việc di cư ồ ạt người Hán đến khu tự trị này, có thể thấy rõ rằng chính phủ Trung Quốc rất quan tâm đến việc phát triển vùng tự trị này.

Nhìn chung, "Eurasian Crossroads" đã mang lại một cách nhìn mang tính giáo dục về lịch sử Tân Cương trong một cuốn sách duy nhất với những biểu thời gian hữu ích và một danh sách dài các tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu sâu hơn. Cuốn sách là một giáo trình lịch sử sâu sắc và không mang màu sắc chính trị, khác với những cuốn sách lịch sử khác của Trung Quốc và người Hồi Hột hiện nay.   Đối với những ai muốn hiểu kỹ thêm về mâu thuẫn giữa người Hán và người Hồi Hột ở Tân Cương trong lịch sử hay những ai cần một công cụ tham khảo đáng tin cậy khi nghiên cứu về khu vực Trung Á, "Eurasian Crossroads" là một tài liệu hay.

Như chính tác giả Millward thừa nhận, dù cuốn "Eurasian Crossroads" đã bao quát khá toàn diện nhưng vẫn còn nhiều điều về vùng đất Tân Cương cần được tiếp tục tìm hiểu. Và ông đã nói với các độc giả, những người quan tâm đến Tân Cương và lịch sử của vùng đất này rằng "Tôi đã sử dụng các tài liệu Hồi Hột trong cuốn sách này, nhưng không nhiều. Còn rất nhiều tài liệu khác đang đợi các bạn".

Phương Hà dịch theo Global Blogger