Một đất nước, khi chuyển từ một nền kinh tế cơ chế quan liêu bao cấp, bao năm "kín cổng cao tường", sang nền kinh tế thị trường và hội nhập thế giới, thì đặc khu kinh tế là một mô hình kinh tế trung gian cần thiết. Hồng Kông, Ma Cao và đặc biệt Thẩm Quyến trước đây và cả bây giờ là đặc khu như vậy ở nước láng giềng Trung Hoa. Bà Rịa- Vũng Tàu, một thời cũng có thể xem như là đặc khu kinh tế của nước Việt Nam ta vậy.

Đến nay, khi khái niệm "đặc khu kinh tế" đã trở nên quen thuộc và lùi lại phía sau, thì khái niệm "đặc khu tri thức" lại xuất hiện, mới mẻ, thậm chí còn lạ lẫm hơn. Đối với không ít người, trong đó có người đang viết bài này, cũng phải loay hoay nhiều với nội hàm của khái niệm đó.

Từ mù mờ đến sáng tỏ một khái niệm

Phải chăng, những "đặc khu tri thức" nếu hình thành sẽ là những hạt nhân, trước hết đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật cao phục vụ cho sự phát triển kinh tế xã hội các vùng miền và đất nước; kích thích sự phát triển, sự chuyển động tích cực của cả hệ thống đào tạo về chất lượng" như nhà báo Kỳ Duyên đã viết?

Phải chăng, một "đặc khu tri thức" xem như một trường ĐH, và nguyên tắc hoạt động cơ bản của nó phải là độc lập, tự chủ, tập trung vào chuyên môn, không ngừng sáng tạo, như tác giả Hồ Bất Khuất đã bàn?

Và phải chăng, mục tiêu của một "đặc khu tri thức" là phải "cạnh tranh được về chất lượng nghiên cứu khoa học, chuyển giao kết quả phục vụ phát triển kinh tế". Muốn vậy "cần có những giáo sư và chuyên gia có kinh nghiệm tốt, uy tín cao trên trường quốc tế", như nhà khoa học Việt kiều Nguyễn Văn Tuấn đã phân tích chi tiết và đề xuất.

Đó là những cách tiếp cận khác nhau. Người này khái quát, người kia cụ thể, và nhờ vậy khái niệm "đặc khu tri thức" từ mù mờ, trừu tượng đã sáng tỏ và cụ thể hơn. Tôi bỗng hình dung ra những mô hình "đặc khu tri thức" đang hiện hữu ở nơi này nơi khác trên thế giới. Hẳn hoàn toàn xứng đáng vinh danh là những "đặc khu tri thức" đối với 10 "ĐH hàng đầu thế giới" được Tạp chí Giáo dục danh tiếng "Times Higher Education" (THE) xếp hạng năm 2009. Đó là ĐH Harvard (Mỹ), ĐH Cambridge (Anh), ĐH Yale (Mỹ), UCL (University College London) (Anh), Imperial College London (Anh), ĐH Oxford (Anh), ĐH Chicago (Mỹ), ĐH Princeton (Mỹ), Viện công nghệ Massachusetts (MIT) (Mỹ) và Viện công nghệ California (Caltech) (Mỹ).

Riêng đối với nước ta, nhiều ĐH khác nằm trong TOP 100 của bảng xếp hạng 2009, cũng là hình mẫu, hội tụ những tiêu chí cơ bản của "đặc khu tri thức". Có thể dẫn ra đây một trường hợp không xa lạ mấy với chúng ta và trên VietNamNet đã từng giới thiệu, ĐH Leuven, nước Bỉ.

Trường đại học Leuven cổ kính

Những ai đã có dịp đi qua khuôn viên tuyệt vời của ĐH Leuven này đều cảm nhận, trước hết thế nào là một "đặc khu tri thức" trong nghĩa mộc mạc của từ "đặc khu". Một khung cảnh, một môi trường sống và làm việc của những người trí thức. Khuôn viên ĐH Leuven quả là một môi trường thích hợp, lý tưởng dành cho họ.

Trường ĐH Leuven nằm ở một thành phố cổ kính và yên lành nổi tiếng, cách Thủ đô Bruxelles của nước Bỉ xinh xắn.

Thành phố "giao" cho trường ĐH này tất cả những gì quý giá, cổ kính, với các công trình kiến trúc có lịch sử văn hóa lâu đời. Trong đó, hai di sản văn hóa thế giới được UNESCO công nhận: Quảng trường Grand Béguinage (năm 2000) và Tháp chuông nhà thờ Saint Peter cao 50m.

Riêng Lâu đài Arenberg, công trình kiến trúc cổ và tuyệt đẹp của thành phố, trở thành nơi giảng dạy và nghiên cứu của Khoa Kiến trúc của ĐH Leuven. Các tu sĩ của dòng Beguinages không còn nữa, nhưng khuôn viên tu viện còn giữ nguyên vẹn và đã giao cho ĐH Leuven sử dụng. Thư viện trung tâm của ĐH là một lâu đài nghệ thuật tuyệt tác nằm tại Quảng trường Ladeuzeplein với phong cách kiến trúc Gothic gắn liền với các hoạt động lễ hội văn hóa lớn và là nơi thu hút khách du lịch tứ phương.

Những con đường lát đá hàng trăm năm tuổi, những thảm cỏ mượt mà, cánh rừng râm mát, không khí yên tĩnh, trong trẻo là môi trường sống, học tập, giảng dạy, nghiên cứu sáng tạo của thầy trò ĐH Leuven. Cùng với  không gian sống, các lâu đài nổi tiếng, tác phẩm nghệ thuật kiến trúc là nét thanh lịch và tao nhã, lối sống văn minh lịch sự của công dân thành phố...Tất cả đã tạo cho ĐH Leuven một không gian sống cho những con người trí thức, một môi trường cần thiết cho lao động trí óc, một "đặc khu tri thức" thực sự.

Đất nước Bỉ và thành phố Leuven dành tất cả những gì ưu ái nhất cho trường ĐH này. Thành phố xứng đáng với tên gọi chính thức- thành phố ĐH Leuven.

Chiếc nôi đào tạo nhân tài

Bỉ là một quốc gia nhỏ chỉ với 10,58 triệu dân và mật độ dân số khá dày với 343 người/km². Lại là một đất nước đa sắc tộc, chia thành nhiều vùng với những cộng đồng ngôn ngữ khác nhau- Hà Lan, Pháp và Đức. Hoàn cảnh đó tạo nên những khó khăn riêng biệt, có thể ảnh hưởng đến sự thống nhất trong đời sống mọi mặt của đất nước.

Thư viện Đại học Leuven lung linh trong đêm

Trong điều kiện đó, điều đáng để cho chúng ta suy nghĩ là, giờ đây đất nước này đã trở thành một nước công nghiệp phát triển, có thu nhập trên đầu người thuộc hàng cao nhất thế giới và có nhiều trường ĐH chất lượng cao. ĐH Leuven là một hình ảnh tiêu biểu.

ĐH Leuven có quy mô đào tạo thuộc loại lớn. Số lượng sinh viên bậc ĐH, bậc cao học và nghiên cứu sinh đều đông. Số sinh viên đến 34.160 người, trong đó 4.570 người nước ngoài. Số nghiên cứu sinh tiến sĩ- 475 người, trong đó 130 người ngoại quốc. Số cán bộ nhân viên- 17.000 người, trong đó hơn một nửa làm việc trong trường, còn non nửa làm việc ở các bệnh viện và trung tâm nghiên cứu của trường.

Là một trường đa ngành nghề, ĐH Leuven bao gồm 14 khoa, gộp thành 4 nhóm lớn. Nhóm 1: Nghệ thuật - Nhân văn. Nhóm 2: Khoa học xã hội. Nhóm 3: Khoa học Tự nhiên - Kỹ thuật - Công nghệ. Nhóm 4: Đời sống - Sinh Y.

Những khoa như Luật, Quản trị, Kinh tế, Nghệ thuật, Khoa học và Công nghệ, Y học...nổi tiếng về chất lượng đào tạo. Và chính những khoa, những lĩnh vực đào tạo có thương hiệu đó đều gắn liền với sự nổi tiếng về tiềm năng và thành tựu nghiên cứu triển khai khoa học và khoa học công nghệ (KHCN) nói riêng của ĐH Leuven.

ĐH Leuven là chiếc nôi đào tạo nhân tài cho nước Bỉ và nhiều nước trên thế giới. Trong đó có nhiều nhân vật nổi tiếng. Các nữ hoàng Wilhelmina, Juliana và Beatrix cũng như Thái tử Willem-Alexander đã học ở ĐH Leuven. Năm 2005, nữ hoàng Beatrix đã nhận được bằng danh dự từ ĐH này. ĐH Leuven là trường học của nhiều nhà khoa học đoạt giải Nobel, như Heike Kamerlingh Onnes, Hendrik Lorentz, Pieter Zeeman, và Willem Einthoven v.v...

Trung tâm khoa học lớn

NCKH là một trong những yếu tố quan trọng, yếu tố quyết định tạo nên chất lượng đào tạo, tạo nên thương hiệu thực sự của một trường ĐH. Chân lý đó thể hiện rõ ràng ở ĐH Leuven.

Ở ĐH này, số người tham gia nghiên cứu đến 5.109 nghiên cứu viên (bao gồm biên chế chính thức của nhà trường, nghiên cứu sinh, hậu TS và cộng tác viên), trong đó khoảng 1300 nghiên cứu viên cao cấp và 4.000 nghiên cứu viên trẻ.

Ngân sách đầu tư cho nghiên cứu triển khai khoa học chiếm tỷ lệ đáng kể: 1/3. Riêng năm học 2008-2009, trường được đầu tư đến 276 triệu EUR.

Qua nhiều năm phát triển, đến nay ĐH Leuven đã có những trung tâm nghiên cứu triển khai hiện đại với nhiều phòng thí nghiệm hàng đầu thế giới. Trong những cơ sở đó, một số thuộc ĐH Leuven hoàn toàn, một số khác là tài sản phối hợp, kết hợp với các trường ĐH khác, hay các cơ quan khoa học, công nghệ, y tế... bên ngoài mà ĐH Leuven đóng vai trò trung tâm.

Bên trong thư viện Đại học Leuven

Một số thành tựu khoa học thu được ở các trung tâm đã nổi tiếng trên thế giới. Chẳng hạn, nhóm nghiên cứu của GS Marc Van Ranst ở Viện Rega đã tìm thấy hợp chất chloroquine "có tác dụng tích cực chống lại coronavirus SARS". Nhóm này cho biết: Chloroquine có vai trò rất quan trọng trong việc ngăn ngừa, chữa bệnh suy hô hấp cấp SARS.

Bên cạnh ĐH Leuven là các bệnh viện ĐH với ngót 1.000 giường bệnh. Đây là những cơ sở lý tưởng cho công việc nghiên cứu, thực hành và thử nghiệm các quy trình điều trị, thuốc đặc trị mới. Các bệnh viện ĐH Leuven còn nổi tiếng về thu hút bệnh nhân từ nhiều nước khác nhau ở châu Âu và thế giới.

Chính sách và cơ chế

ĐH Leuven được phát triển như trên không tách rời những chủ trương chính sách của nhà nước Bỉ. Đó là kết quả của chính sách nhất quán trong hàng thế kỷ ưu tiên đầu tư cho hệ thống ĐH, đặc biệt là cho ĐH Leuven.

Là một ĐH Công giáo, tên đầy đủ của trường là ĐH Công giáo Leuven (viết tắt K.U. Leuven), thành lập từ thế kỷ 15 (năm 1425), một ĐH Công giáo thuộc loại cổ nhất trên thế giới. Ngày nay tên cũ vẫn giữ nguyên, chỉ để lưu giữ truyền thống lịch sử, nhưng trong thực tế các ngành học, môn học thuần tuý tôn giáo (Khoa Thần học), những môn học không ăn nhập với thời đại hoặc nội dung đào tạo của các khoa, ngành khoa học tự nhiên, công nghệ và cả xã hội nhân văn hiện đại nữa, thì từ nhiều năm nay đã không còn nằm trong chương trình đào tạo của trường. Đó là một chính sách thức thời của nước Bỉ.

Là một ĐH hoạt động theo cơ chế độc lập và tự chủ, ĐH Leuven tổ chức đào tạo không theo một khung chương trình áp đặt nào từ trên xuống. Sự đánh giá chủ yếu qua chất lượng đào tạo, theo sự thẩm định chất lượng, sự đánh giá của xã hội và so sánh giữa các ĐH trong nước và thế giới.

Nhưng, như nhiều ĐH ở Mỹ, châu Âu...nước Bỉ vẫn đầu tư một khoản kinh phí quan trọng cho ĐH Leuven. Ngân sách đầu tư hàng năm khá cao, ví dụ năm 2008, khoảng 666 triệu Euro (2008), qua các hợp đồng, hoặc dự án đào tạo và NCKH. Ngoài ra là những khoản tài chính nhà trường tạo ra, do ký hợp đồng đào tạo và nghiên cứu với các doanh nghiệp và tổ chức khác bên ngoài, do chuyển giao công nghệ và sản phẩm nghiên cứu triển khai, do những hoạt động có thu khác như học phí, viện phí v.v...Trong tổng kinh phí nhà trường, 2/3 đầu tư cho đào tạo và 1/3 cho nghiên cứu triển khai.

Thành quả của sự đầu tư đó của nhà nước chính là sản phẩm mà nhà trường mang lại cho xã hội, cho đất nước. Thực vậy, ĐH Leuven đã mang lại cho đất nước mình sự vẻ vang, những thành quả vô giá. Uy tín quốc gia Tây Âu nhỏ bé này đã được nâng lên khi ĐH Leuven trở thành ĐH số một Vương quốc Bỉ, thứ 18 châu Âu (riêng về nghiên cứu triển khai đứng thứ 10) và xếp ở vị trí thứ 65 trong danh sách 100 trường ĐH hàng đầu thế giới năm 2009.

Rõ ràng, ĐH Leuven là một lò lớn đào tạo trí thức, một trung tâm nghiên cứu sáng tạo nổi tiếng, một "đặc khu tri thức" thực sự. Từ nơi này ánh sáng văn hóa, trí tuệ đã và đang lan tỏa ra nhiều ĐH trong nước, và có ảnh hưởng không nhỏ tới các quốc gia khác.