Mêkông kiệt nước, Trung Quốc bị chỉ trích
Mực nước thấp ở hạ nguồn sông Mekong lại tiếp tục làm dấy lên những chỉ trích đối với các đập thủy điện mà Trung Quốc đã dựng lên trên các đoạn sông thượng nguồn.
Mêkông đang cạn kiệt
Các nhóm hoạt động vì môi trường và các chính phủ đã lên án các chính sách quản lý nguồn nước hẹp hòi của Trung Quốc, mặc dù có một số chuyên gia nói rằng thủ phạm thực sự là tình trạng hạn hán khắc nghiệt bất thường ở khu vực Tây Nam Trung Quốc và phía Bắc Thái Lan và Lào.
 |
|
Sông Mekong khô cạn do các con đập hay do "ông trời"? (Ảnh: Bangkok Post) |
Các nhà chức trách Trung Quốc cho biết mực nước ở quốc gia này đang ở mức thấp nhất trong vòng 50 năm qua, và họ phản đối các báo cáo không có căn cứ đổ lỗi cho các con đập đã gây ra tình trạng khô hạn của con sông. Ủy ban sông Mekong (MRC), một cơ quan liên chính phủ nhằm thúc đẩy và phối hợp quản lý và phát triển bền vững lưu vực sông Mekong, trong một tuyên bố hôm 26/2, đã cho biết mực nước ở thượng lưu sông Mekong hiện đang thấp hơn so với năm 1993, ngay sau trận hạn hán khu vực trầm trọng nhất được ghi vào kỷ lục năm 1992.
Mặc dù chính quyền Bắc Kinh nói nước này sẽ xem xét nhu cầu của các nước hạ nguồn và thiết lập các trạm kiểm soát chung dọc theo sông, nhưng vẫn có không ít những nghi ngại về sự chân thành của Trung Quốc trong việc duy trì dòng chảy bình thường của con sông. Về phần mình, Uỷ ban sông Mekong ít có tác động trực tiếp lên chính quyền Bắc Kinh, nên các quốc gia thành viên phải tự tìm cách tiếp cận Trung Quốc thông qua Liên Hợp Quốc hoặc các phái đoàn ngoại giao của nước mình.
Căng thẳng lên cao, hôm 3/3, một hội nghị MRC được tổ chức tại cố đô Luang Prabang của Lào, đã đồng ý gửi một bức thư chính thức tới đại diện của Trung Quốc tại Liên Hợp Quốc nhằm tìm kiếm sự hợp tác của nước này trong việc tìm ra một giải pháp cho tình trạng lưu lượng chảy thấp của sông Mekong. Sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên MRC chính thức gửi thư khiếu nại tới Trung Quốc.
Thái Lan có tiếng nói đặc biệt mạnh mẽ, kêu gọi 4 nước thành viên MRC - bao gồm nước này, Campuchia, Lào và Việt Nam - tạo áp lực ngoại giao lên Bắc Kinh thông qua bộ ngoại giao của mỗi nước. Trong một chương trình phát biểu trên truyền hình hàng tuần hôm 7/3, Thủ tướng Thái Lan Abhisit Vejjajiva nói "Chúng ta sẽ yêu cầu Trung Quốc giúp quản lý dòng nước dọc theo con sông tốt hơn để các quốc gia ở khu vực Đông Nam Á không bị ảnh hưởng".
Mực nước thấp, trong đó có các nhánh sông hoàn toàn bị khô kiệt, đã khiến tàu thuyền không thể hoạt động qua lại trên dòng Mekong. Con sông đang nổi lên nhanh chóng là tuyến đường vận tải hàng hóa giữa thành phố Cảnh Hồng miền Nam Trung Quốc và thành phố Chiang Saen ở phía Bắc Thái Lan, nơi một cảng sông mới đang được tiến hành xây dựng. Từ đây, hàng hóa được đưa vào Thái Lan và phần còn lại của khu vực Đông Nam Á.
Tuyến đường này dự kiến sẽ là tuyến đường thương mại quan trọng trong quá trình thực hiện thỏa thuận "Khu vực tự do thương mại Trung Quốc-ASEAN" mới. Hiệp định có hiệu lực từ tháng 1/2010, vạch ra con đường tiến tới hội nhập kinh tế sâu hơn giữa Đông Nam Á và Trung Quốc, một khu vực có tổng số dân khoảng 1,9 triệu người và tổng sản phẩm quốc nội (GDP) gộp lại đạt khoảng 6 nghìn tỷ đôla Mỹ.
Giữa tháng 2/2010, khoảng 20 tàu chở hàng hóa cỡ lớn đã bị mắc cạn ở một đoạn sông trên biên giới giữa Myanmar và Lào. Những chiếc tàu này sau đó đã được kéo tới những vùng có mực nước cao hơn hoặc vào các cảng của Thái Lan. Bốn ngày sau đó, Cục Hàng hải Trung Quốc tại quận tự trị Xishuangbanna Dai, phản ứng trước tình trạng mực nước thấp, đã ngừng cấp phép cho tàu thuyền di chuyển xuống phía nam.
Theo Cục Hải quan Chiang Saen, ước tính lượng hàng hóa bị mắc cạn trên sông có trị giá khoảng 4,6 triệu đôla. Để có thể tránh đoạn sông Mekong đang bị cạn nước, các chủ tàu thuyền đã chuyển hướng sang đường 3 (Route 3) mới hoàn thành, nối Cảnh Hồng với miền Bắc Thái Lan thông qua khu vực Tây Bắc Lào. Có khoảng 50 xe mooc mỗi ngày đang sử dụng con đường này trong khi chỉ một vài tháng trước đó, con số này là khoảng 50 xe mỗi tháng.
Mực nước thấp cũng đã tác động tới khả năng sử dụng nước sinh hoạt và tưới tiêu phục vụ trong các vụ mùa khi khô hạn. MRC cho biết tình hình hiện nay đặc biệt cấp bách ở các tỉnh miền Bắc Lào và Thái Lan, các khu vực vốn nằm trong số những vùng nghèo nhất của hai nước này. Tại Lào, hệ thống thủy lợi và các trạm cấp nước sinh hoạt tại Viên Chăn, và các tỉnh Borikhamxay, Khammuan đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Ở Luang Prabang, đã có các báo cáo về tình trạng thiếu nước sinh hoạt, chỉ khu vực du lịch trong trung tâm thành phố mới có dịch vụ cấp nước 24/24.
Theo MRC, mực nước dự kiến sẽ còn xuống thấp hơn nữa trong tháng tới trước khi dâng cao trở lại vào cuối tháng 4 hoặc đầu tháng 5. Các điền chủ, các nhóm hoạt động vì môi trường và những công dân bị ảnh hưởng ở Thái Lan đã lập tức đổ lỗi cho Trung Quốc là nước gây nên tình trạng thiếu nước. Liên minh Bảo vệ sông Mekong (Save the Mekong Coalition) và các nhóm hoạt động vì môi trường khác đã tuyên bố rằng các con đập của Trung Quốc ở thượng nguồn sông Mekong chính là thủ phạm gây ra tình trạng mực nước thấp bất thường hiện nay.
Bốn con đập lớn được xây dựng trên thượng nguồn sông Mekong ở Trung Quốc và theo kế hoạch sẽ còn xây dựng thêm bốn con đập khác. Những đập đã hoàn thành bao gồm đập Tiểu Loan, đã bắt đầu lưu trữ nước từ tháng 10. Đây là đập thủy điện lớn thứ hai của Trung Quốc, sau đập Tam Hiệp. Trong số bốn đập trên kế hoạch, đập Nọa Trác Độ dự kiến sẽ hoàn thành vào năm 2014 và sẽ tích trữ lượng nước thậm chí còn lớn hơn nhằm sản xuất 5.000 MW điện, nhiều nhất trong số 8 đập.
Căng thẳng dưới hạ lưu
Đây không phải là lần đầu tiên các đập thủy điện của Trung Quốc gây lên những căng thẳng ở các nước hạ nguồn. Các nhà hoạt động vì môi trường nói rằng đã có những dòng chảy bất thường trên sông Mekong kể từ khi đập đầu tiên của Trung Quốc đi vào hoạt động năm 1993. Họ thường cho rằng việc xây dựng đập của Trung Quốc đã phá vỡ giao thông đường sông, ảnh hưởng bất lợi đối với ngành thủy sản và gây nguy hiểm cho một số loài, trong đó có cá heo Mekong và heo biển, và gây ra tình trạng tắc nghẽn sông gây cản trở các loài cá ngược dòng về phía thượng nguồn để sinh sản.
Các trận lụt năm 2008 gây thiệt hại nghiêm trọng ở Lào, Thái Lan, nguyên nhân một phần cũng bị gắn với các đập thủy điện của Trung Quốc - lời cáo buộc này cũng bị phía Trung Quốc phản đối. Một số chuyên gia nói sự lên xuống bất thường của mực nước dự kiến sẽ xảy ra trong suốt thời gian xây dựng đập và có thể còn gây ra mực nước thấp hơn trong mùa khô. Tuy nhiên, Trung Quốc cho rằng, về dài hạn, các con đập của Trung Quốc có thể mang lại lợi ích trong điều kiện hạn hán bằng việc xả nước xuống hạ nguồn. Cuối cùng, các đập của Trung Quốc có thể sẽ giúp tăng lưu lượng nước mùa khô khoảng 30-40%, nếu Bắc Kinh muốn.
Các đập thủy điện dọc theo con sông được thiết kế để trữ nước trong mùa mưa và xả nước trong mùa khô để sản xuất điện. Một báo cáo của MRC hôm 5/3 đã chỉ ra rằng đợt vận hành của các đập thủy điện Trung Quốc vào đầu và giữa tháng 1 có thể đã làm chậm lại tình trạng mực nước thấp mà hạ nguồn trải qua từ cuối tháng đó.
Bắc Kinh khẳng định rằng tình trạng hiện nay là hậu quả của điều kiện hạn hán nghiêm trọng ở khu vực Tây Nam Trung Quốc chứ không phải do hoạt động của các đập thủy điện. Tây Nam Vân Nam là tỉnh bị tác động nặng nề nhất, nhưng Quảng Tây, Quý Châu, Tứ Xuyên và Trùng Khánh cũng bị ảnh hưởng. Hạn hán gây ra do thiếu mưa và nhiệt độ cao và dự tính sẽ chưa kết thúc cho đến khi mùa mưa bắt đầu vào tháng 5.
Các nhà chức trách Trung Quốc nói 7,5 triệu người và hơn 4 triệu gia súc đang phải gánh chịu hậu quả từ nguồn cung nước không cân đối ở các tỉnh Quảng Châu và Vân Nam. Tỉnh trưởng Vân Nam, Quin Guangrong, phát biểu trong một cuộc họp bàn cứu trợ hạn hán hôm 23/2 rằng con số này có thể lên tới 7,92 triệu người trong tháng 3; 9,51 triệu người trong tháng 4 và 10,14 triệu người trong tháng 5. Các quan chức tỉnh Vân Nam báo cáo rằng 187 vụ cháy rừng do hạn hán gây ra đã được dập tắt kể từ tháng 11.
Bộ Nông nghiệp Trung Quốc thông báo rằng hạn hán đã ảnh hưởng tới 4,09 triệu hecta đất nông nghiệp tính tới ngày 5/3. Khoảng 2,20 triệu hecta trong số này đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Mặc dù khu vực này không phải là khu vực trồng lương thực chính, nhưng lại là nơi cung cấp cao su và mía đường lớn thứ hai của Trung Quốc. Các số liệu của chính phủ cho thấy hạn hán có thể làm giảm 12 % sản lượng đường trong năm nay, dẫn đến tình trạng không đáp ứng đủ nhu cầu trong nước của Trung Quốc. Các đánh giá sơ bộ của chính phủ chỉ ra rằng hạn hán gây thiệt hại lên tới 1,4 tỷ đôla Mỹ.
MRC và Trung tâm Cảnh báo thảm họa Quốc gia của Thái Lan đã nhất trí với lời giải thích về khí tượng học của Bắc Kinh đối với tình trạng mực nước thấp của sông Mekong. Cả hai đều cho rằng còn quá sớm để kết luận rằng mực nước thấp có liên quan đến việc xây dựng và hoạt động của các đập thủy điện của Trung Quốc. Trong một tuyên bố gần đây, MRC nói tình trạng hiện nay là "hệ quả của điều kiện hạn hán ở khu vực miền Bắc Thái Lan và Lào và là một phần của hạn hán khu vực rộng lớn hơn đang diễn ra cả ở vùng thượng nguồn tại tỉnh Vân Nam của Trung Quốc".
Một phát ngôn viên của MRC từ thông tin của Ban Thư ký tại Vientiane nói với Asia Times Online rằng các số liệu của MRC chỉ ra, lượng mưa hàng tháng đã giảm đáng kể dưới mức trung bình kể từ tháng 9/2009. Các nhánh sông Mekong, như Nam Ou và Nam Khan tại Lào, cũng đang trải qua mức nước thấp, thấp nhất trong 20 năm đối với nhánh Nam Ou và 50 năm đối với nhánh Nam Khan, theo phát ngôn viên của MRC. Theo ghi chép trong 98 năm qua, mực nước tại Viên Chăn trong mùa mưa đứng ở mức thấp kỷ lục thứ năm.
Tại Thái Lan, tất cả 17 huyện của tỉnh Đông Bắc Nong Khai đã được tuyên bố tình trạng khu vực hạn hán. Mực nước ở các đập lớn của Thái Lan giảm xuống dưới 50% và Cục Thủy lợi Hoàng gia đã cảnh báo rằng dự trữ tại các khu vực nhất định đang ở mức tới hạn. Nhiều nông dân lo lắng họ sẽ không có đủ nước tưới tiêu trong mùa khô.
Trong khi khu vực Bắc Thái Lan và Lào rõ ràng đang phải gánh chịu tình trạng hạn hán, một số nhà quan sát lưu ý rằng các tuyên bố thường xuyên từ phía Bắc Kinh rằng chỉ 14% dòng chảy của sông Mekong bắt nguồn từ Trung Quốc đã bị hiểu nhầm ít nhiều. Họ nói rằng con số này là tỷ lệ của tổng lưu lượng nước, sau khi chảy qua Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam, cuối cùng đổ vào biển Biển Đông. Tỷ lệ lưu lượng nước của sông Mekong chảy qua Trung Quốc trước khi tới Bắc Thái Lan và Lào là gần 100%, họ nói.
Sự thiếu thiện chí từ phía Trung Quốc trong việc công bố thông tin về các đập thủy điện, điều được coi là vấn đề an ninh quốc gia và không tiết lộ cho công chúng biết, đã gây lên mối nghi ngờ từ lâu ở các nước hạ nguồn. Trung Quốc, do vậy, đã không chính thức gia nhập MRC, nhưng cùng với Myanmar làm đối tác đối thoại với nhóm kể từ năm 1996.
Thiếu sự minh bạch nhiều hơn từ phía Trung Quốc, các nhà quan sát đã đặt ra câu hỏi, liệu hiện có bao nhiêu lượng nước đang bị ngăn lại ở các đập của Trung Quốc trên dòng sông Mekong sau khi toàn khu vực đã phải hứng chịu hạn hán và lượng mưa thấp trong năm 2009. Thêm vào đó, họ cho rằng Trung Quốc không có vẻ sẽ sẵn sàng xả thêm nước ngoài lý do cần thiết để sản xuất điện trong khi hạn hán hiện nay vẫn còn tiếp tục.
Phản ứng trước những chỉ trích, Trung Quốc đã vừa mời đại diện của các nước trong khu vực sông Mekong tới thăm đập Cảnh Hồng vào cuối tháng này. Một số người coi đây là một bước tiến đáng khích lệ tến tới minh bạch hơn và hợp tác đa phương, nhưng một số khác lại cho rằng nếu không có một MRC thực sự đầy đủ và có quyền hành, các nước hạ lưu sông Mekong sẽ vẫn chìm trong bóng đêm và dễ bị tổn thương trước cách quản lý nguồn nước bí mật của Trung Quốc.