Hoa hậu, kinh tế gia và thể chế kinh tế cho Việt Nam

Nhân chuyện kinh tế gia cưới hoa hậu, có người đùa, cưới một người đẹp, khống chế chân dài chắc cũng khó khăn như các triết gia Ngân hàng thế giới viết báo cáo kinh tế cho Việt Nam. Để cho nàng theo suốt cuộc đời cũng mệt như tìm cách tạo một thể chế thích hợp với quốc gia thu nhập trung bình. sự kiện nóng

Khoản vay mới, vị thế và nỗi lo mới

Trong hội nghị các nhà tài trợ quốc tế tháng 12-2009 vừa qua tại Hà Nội, ngoài 8 tỷ đô la hứa cho Việt nam vay, các nhà tài trợ còn tặng người tham dự bản "Báo cáo Phát triển Việt Nam 2010″ do Ngân hàng Thế giới (WB) xuất bản.

Báo cáo được viết bởi nhiều chuyên gia quốc tế, các kinh tế gia, nhà nghiên cứu xã hội, bao gồm đông đảo cán bộ của phía Việt Nam. Có lẽ đây là tài liệu cẩm nang giúp con đường đi tới tương lai trong những thập kỷ tới.

Báo cáo này mang một cái tít rất bắt mắt: "Các thể chế hiện đại". Sở dĩ mang tựa đề như thế, vì Việt Nam đã bước vào ngưỡng cửa của nhóm quốc gia có thu nhập trung bình với thu nhập 1000$/người/năm. Thể chế này sẽ giúp Việt Nam chuyển đổi cơ cấu để đáp ứng với vai trò của mình trong thời đại mới.

Các hoạt động mang tính gốc rễ để có một xã hội hiện đại cởi mở và hoạt động hiệu quả cao cũng được nhắc tới như: lập kế hoạch ở cấp địa phương với sự tham gia của người dân; các nhóm dân cư giám sát các công trình công cộng; dịch vụ hành chính hiệu quả với người dân là khách hàng; tư vấn pháp lý cho người dân; báo chí chuyên nghiệp đưa tin các sự kiện quan trọng.

Tháng 12-2009, các nhà tài trợ quốc tế cam kết cho Việt Nam vay 8 tỷ đô la trong năm tài khóa 2010, một số tiền cho vay kỷ lục để giúp Việt Nam ổn định nền kinh tế vĩ mô, phục hồi đà tăng trưởng và tiếp tục giảm nghèo.

Tổng cục Thống kê cũng thông báo kinh tế Việt Nam tăng trưởng 5,32% trong năm 2009. Năm 2010, Việt Nam cũng gia nhập danh sách các quốc gia có thu nhập trung bình, tức GDP bình quân đầu người trên 1.000 đôla Mỹ/năm.

Những tin trên được loan báo, trong lúc khủng hoảng tài chính toàn cầu vẫn đang lơ lửng, được giới chuyên gia nhận định là Việt Nam "đáng khâm phục".

Ngay sau đó, WB liền chấp thuận cho Việt Nam vay 500 triệu đô la Mỹ thuộc nguồn vốn IBRD (The International Bank for Reconstruction and Development), một khoản vay lớn nhất từ trước tới nay. Đây là lần đầu tiên Việt Nam vay có lãi suất của IBRD, dành cho các nước thu nhập trung bình. Khoản vay nằm trong chính sách phát triển nhằm hỗ trợ chương trình cải cách đầu tư công tại Việt Nam.

Trong quá khứ, Việt Nam vay của IDA (The International Development Association), không lãi suất, vì thuộc nước nghèo có thu nhập đầu người dưới 1000$/năm.

Đây là một mốc rất quan trọng đánh dấu sự trưởng thành. Tuy nhiên cũng kèm theo nỗi lo, vay phải trả cả gốc lẫn lãi là thách thức lớn hơn. Từ IDA sang IBRD, Việt Nam đã bước một bước khá dài trên con đường phát triển.

Khi nghiên cứu những cải cách thể chế sâu rộng ở Việt Nam và thực hiện diễn ra trong hai thập kỷ qua, báo cáo đã tìm ra một số điểm chính nổi bật như:

  1. Mức độ phân cấp và trao quyền là tương đối lớn, cả về phương diện địa lý và chức năng;

  2. Các hệ thống giải trình trách nhiệm mới đang được xây dựng, nhưng thường chậm và không phải lúc nào cũng tối ưu;

  3. Trong hệ thống phân cấp và trao quyền này, ngày càng có nhiều xung đột lợi ích nảy sinh;

  4. Thông tin đóng vai trò trung tâm trong bất cứ một hệ thống giải trình trách nhiệm nào;

  5. Những cải cách thành công nhất đều là do có những chủ thể liên quan được trao quyền để thúc đẩy thay đổi;

  6. Người dân ngày càng trở nên đòi hỏi hơn khi Việt Nam nỗ lực trở thành một nước có thu nhập trung bình hiện đại, áp lực cải thiện chất lượng dịch vụ, tiếng nói và nhu cầu được tham gia của người dân sẽ ngày càng mạnh mẽ hơn.

Phần mở đầu, báo cáo đã nói rất rõ, thể chế không phải là một công trình hay tổ chức, thể chế là các qui định theo đó các cá nhân, công ty và nhà nước tác động lẫn nhau.

Nhằm hướng tới tương lai, báo cáo cũng chỉ ra những thách thức lâu dài trong đổi mới thể chế. Vì đây là những nguyên tắc xác định mối quan hệ giữa xã hội và các thành viên trong xã hội. Thể chế được nhìn nhận như là yếu tố chính quyết định sự phát triển lâu dài của một quốc gia.

Báo cáo đề cập đến phương pháp phân cấp trao quyền và trách nhiệm giải trình, hai khía cạnh của thể chế hiện đại và là những khía cạnh đổi mới quan trọng nhất của Việt Nam trong hai thập kỷ vừa qua. Và nó cũng sẽ đóng vai trò lớn trong những thập kỷ tới.

Các chuyên gia đã phân tích hai hình thức trách nhiệm giải trình quan trọng và cần thiết: trách nhiệm giải trình hướng lên trên tập trung vào việc tuân thủ các quy tắc, các chỉ thị và chỉ đạo đến từ bộ máy nhà nước, và trách nhiệm giải trình hướng xuống dưới tập trung vào các kết quả mà một cá nhân hay một cơ quan có nhiệm vụ thực hiện.

Một cá nhân hay cơ quan với trách nhiệm giải trình hướng lên trên sẽ quan tâm nhiều đến việc tuân thủ các quy định. Còn một cá nhân hay cơ quan với trách nhiệm giải trình hướng xuống dưới sẽ quan tâm nhiều hơn đến việc phục vụ người dân bình thường.

Như vậy, đồng thời với khoản cho vay 8 tỷ đô la, việc đưa thêm Báo cáo Phát triển Việt Nam 2010, các nhà tài trợ đã mong muốn thông điệp quan trọng về thể chế hiện đại được chúng ta hiểu một cách ngọn ngành.

Tiêu một vài tỷ đô la có hiệu quả dễ hơn nhiều so với có vốn hàng trăm tỷ đô la. Ngày xưa chúng ta còn nghèo thì các nhà tài trợ cho vay IDA không phải trả lãi. Nhưng nay đất nước đã cất cánh thì vốn vay khổng lồ, nhưng lãi cũng khá cao, chúng ta phải gánh cả vốn và lãi.

Để làm được điều đó, "thể chế hiện đại" đóng một vai trò vô cùng to lớn trong việc đưa đất nước từ thu nhập trung bình trên 1000$/người/năm lên 10.000$/người/năm hay cao hơn nữa.

Và câu chuyện hoa hậu và kinh tế gia

Mới hôm rồi, báo chí đưa tin về một kinh tế gia cưới cô hoa hậu hoàn vũ 2009, một sự trùng hợp lạ lùng.

Có blogger viết đùa, cưới một người đẹp, khống chế chân dài chắc cũng khó khăn như các triết gia WB viết báo cáo kinh tế cho Việt Nam. Để cho nàng theo suốt cuộc đời cũng mệt như tìm cách tạo một thể chế thích hợp với quốc gia thu nhập trung bình.

Anh còn nói thêm, "phân cấp và trao quyền đi đôi với trách nhiệm giải trình" trong các cuộc trình diễn catwalk cho ông xã mải mê làm báo cáo kinh tế cũng thú vị không kém so với sự minh bạch thông tin của một chính phủ thời hội nhập.

Nhà kinh tế cưới một hoa hậu đang nhằm xây dựng gia đình hiện đại bao gồm sức mạnh cứng (kinh tế) và sức mạnh mềm (văn hóa). Đó là tín hiệu mừng của Việt Nam trước thềm năm mới 2010.

Khi đọc tin này, nhiều người mong, cả hai chân "kinh tế" và "văn hóa" của Việt Nam cũng bước đồng bộ như chính cặp giò của người mẫu uyển chuyển trên sàn diễn.

Đáng sợ, nếu kinh tế đi lên mà văn hóa lại đi xuống, xã hội sẽ mất cân bằng nghiêm trọng. Khi đó, chỉ còn thấy người đẹp trình diễn áo tắm cho dân nghèo xem.

Cuộc cải cách thể chế như báo cáo của WB đề đạt chính là giúp cho sự cân bằng giữa kinh tế, văn hóa, quyền lực cứng và quyền lực mềm, giúp cho Việt Nam đĩnh đạc bước vào câu lạc bộ 1,000$ và trong vài thập kỷ có thể tiến tới 10,000$.

Vì thế, chúng ta có quyền hy vọng trong năm mới này.

* Bài viết thể hiện góc nhìn riêng của tác giả

* Xin bạn vui lòng gõ tiếng việt có dấu