LTS: Xung quanh dự án Luồng cho tàu biển trọng tải lớn vào sông Hậu qua kênh Quan Chánh Bố, nguyên ĐBQH, GS. TSKH Nguyễn Ngọc Trân có đôi sự băn khoăn. Để rộng đường dư luận, Tuần Việt Nam xin giới thiệu bài viết thể hiện góc nhìn riêng của ông. Mời độc giả cùng trao đổi.

1. Tháng 5/2005, trong lần đi khảo sát thực địa dự án Luồng cho tàu biển trọng tải lớn vào sông Hậu qua kênh Quan Chánh Bố cùng với đồng chí Đào Đình Bình, Bộ trưởng Bộ Giao thông Vận tải lúc đó, tôi đã bày tỏ sự ủng hộ ý tưởng của dự án, đồng thời có yêu cầu công ty tư vấn làm rõ tính bền vững của luồng (cũng có nghĩa là tính khả thi) và các tác động đến môi trường của dự án, nhất là trong bối cảnh biến đổi khí hậu và mức nước biển dâng.

Từ đó đến nay, tôi đã nhiều lần làm việc, góp ý kiến với Bộ Giao thông Vận tải và cơ quan tư vấn nhằm làm sáng tỏ hai điểm này. Sự ủng hộ có điều kiện của tôi đến nay vẫn được giữ nguyên.

Theo tôi biết được, tính khả thi của dự án và tác động đến môi trường chưa được làm rõ là hai điều kiện tiên quyết khiến Ngân hàng Thế giới cũng như Quỹ Đầu tư phát triển hạ tầng giao thông của Chính phủ Canada từ chối cho vay để thực hiện dự án, ước tính khoảng 200 triệu USD.

Báo cáo nghiên cứu khả thi (BCNCKT) do các công ty tư vấn (SNC Lavallin, rồi tiếp đến Portcoast) thiết lập, chưa làm rõ cửa của luồng trổ ra Biển Đông thuộc loại cửa sông nào, sẽ phát triển ra sao, tương tác giữa nó và quá trình vận chuyển bùn cát ven bờ. Vấn đề bồi lắng ở cửa Đại An và tác động đến địa mạo cửa Định An cũng cần được làm sáng tỏ.

Quá trình phát triển của chín nhánh sông Cửu Long cũng là quá trình hình thành các cù lao và các nhánh sông yếu bi thu hẹp và lấp cạn dần, như sông và cửa sông Ba Lai, sông và cửa Bassac, ... Liệu "xẻ thịt" ĐBSCL, mở ra một nhánh sông mới ở phía hạ lưu có cưỡng lại được quy luật tự nhiên ở vùng đất này hay không?

Luồng cho tàu biển trọng tải lớn vào sông Hậu qua Kênh Quan Chánh Bố gồm có 4 giai đoạn: Đoạn 1, luồng sông dài 6km dọc theo sông Hậu; Đoạn 2, Kênh Quan Chánh Bố, dài 19 km; Đoạn 3, dài 9 km, đào mới, cắt ngang Huyện Duyên Hải (tỉnh Trà Vinh) theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, trổ ra Biển Đông; Đoạn 4, luồng biển dài 6km, nối dài Kênh tắt thẳng ra Biển Đông. Tổng dự toán ban đầu (2005) là 200 triệu USD, nay đã tăng có thể từ 5000 đến 6000 tỷ đồng. Thời gian hoàn thành dự kiến từ 5 đến 7 năm từ khi khởi công.

Mặt khác, phải tính toán thêm mùa gió chướng, đặc biệt khi gió chướng trùng hợp với triều cường, trường hợp bảo, điều mà BCNCKT chưa chú trọng, để trả lời liệu địa mạo của luồng, như thiết kế, có ổn định không trước những đột biến về nhập liệu (sóng, gió, bùn cát ...) ở cửa sông.

Công ty tư vấn đã sử dụng mô hình toán để mô phỏng, nhưng theo các nhà khoa học am tường, các số liệu đầu vào, về vận chuyển bùn cát và bồi xói nói riêng, quá thiếu thốn, không đồng bộ, thời điểm không tương thích; đo một ngày để chạy cho cả tháng, cả năm; số liệu về độ mặn, về bùn cát sai, ... khiến cho kết quả không đáng tin cậy.

Những phân tích trên đây trùng hợp với nhận xét của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, và Bộ Tài nguyên và Môi trường [1].

Luồng qua Kênh Quan Chánh Bố, nếu có làm, phải tồn tại lâu dài. Rất tiếc, BCNCKT đã không đưa yếu tố biến đổi khí hậu và mực nước biển dâng vào tính toán. Thực tế cho thấy yêu cầu này ngày càng trở nên hiện thực và cấp thiết, và chính vì lẽ đó mà Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu đã quy định phải tích hợp hai yếu tố này vào mọi quy hoạch, kế hoạch, dự án đầu tư xây dựng cơ bản [2].

Cuối cùng, Luật Bảo vệ môi trường yêu cầu dự án phải có báo cáo tác động môi trường được thẩm định trước khi được triển khai [3].

2. Những nội dung trên đây đã được trình bày tại cuộc hội nghị do Cục Hàng Hải tổ chức tại Tp. Hồ Ch Chí Minh ngày 24/11/2008.

Ngày 30/4/2009, trước thực trạng xuất khẩu hàng hóa của ĐBSCL bằng đường biển ngày càng gặp khó khăn do cửa Định An bị bồi lắng và chậm được nạo vét. không theo tinh thần Quyết định 344/2005/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, tôi đã có văn thư gửi Bộ GTVT, trong đó có nhắc lại các nội dung cần làm rõ trong dự án luồng qua Kênh Quan Chánh Bố.

Trong công văn số 4538/BGTVT-KHĐT, ngày 06.7.2009, Bộ Giao thông Vận tải đã thông báo cho chúng tôi rằng: (a) Công tác đền bù, giải phóng mặt bằng đang do UBND tỉnh Trà Vinh phê duyệt và tổ chức thực hiện [4]; (b) "Hiện nay Bộ GTVT đang chỉ đạo Cục Hàng hải Việt Nam và các đơn vị liên quan khẩn trương triển khai thực hiện các gói thầu tư vấn, khảo sát lập thiết kế kỹ thuật. Dự kiến hoàn thành công tác thiết kế trong Quý III/2009 và khởi công một gói thầu xây lắp đầu tiên vào tháng 12/2009"; (c) "Bộ GTVT đã chỉ đạo Cục Hàng hải Việt Nam trước khi khởi công,dự án phải được phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường chi tiết. Cục Hàng hải Việt Nam đang thực hiện theo pháp luật về bảo vệ môi trường. Dự kiến hoàn thành Báo cáo đánh giá tác động môi trường trong quý III/2009" [5].

Có hai điều đáng quan tâm trong công văn trả lời. Một là công văn không đề cập đến các nội dung bảo đảm tính bền vững của luồng và các tác động đến môi trường của dự án, và tác động của biến đổi khí hậu và mức nước biển dâng lên dự án đã được làm sáng tỏ thêm như thế nào, trong khi đó nhà đầu tư (Cục Hàng hải) và các công ty tư vấn lại khẩn trương triển khai thực hiện các gói thầu tư vấn, khảo sát lập thiết kế kỹ thuật! Hai là Báo cáo ĐTM chi tiết được thẩm định không hề đề cập đến tác động của biến đổi khí hậu và mực nước biển dâng đối với công trình.

3. Trong bối cảnh nền kinh tế thế giới chưa thoát ra khỏi cuộc khủng hoảng nghiêm trọng, Việt Nam còn phải đối phó với không ít khó khăn, nguy cơ lạm phát tăng cao vẫn còn đó, xu hướng bảo hộ mậu dịch và những bất trắc khó lường từ bên ngoài, đầu tư từ ngân sách nhà nước cần được cân nhắc kỹ hơn bao giờ hết.

Thêm vào đó, trước những thách thức của biến đổi khí hậu và mực nước biển dâng, hai yếu tố sẽ tác động mạnh mẽ lên ĐBSCL trong thời gian tới đây và trước tiên là đường bờ biển và vùng duyên hải [6], thiết nghĩ chủ đầu tư Dự án luồng tàu biển trọng tải lớn vào sông Hậu qua kênh Quan Chánh Bố phải làm rõ tính khả thi của dự án, và thể hiện sự tích hợp và tính toán đầy đủ hai yếu tố này trong dự án trước khi triển khai./.

[1].số 4443/BTNMT-TĐ, ngày 11/11/2005, công văn số 4157/BTNMT-TĐ, ngày 27/9/2006 của Bộ Tài nguyên và Môi trường.

[2] Quyết định số 158/2008/QĐ-TTg ngày 02/12/2008, thành lập Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu

[3] Theo công văn số 3382/BTN-TĐ ngày 04/9/2007, "Cho đến nay chủ dự án chưa trình báo cáo ĐTM chi tiết".

[4] Tổng diện tích đất bồi thường là 3.326.212 m², tổng số hộ được bồi thường 773 hộ, tổng số tiền bồi thường, hỗ trợ tái định cư: 151.098.897.577đ.

[5] Ngày 23.12.2009, chúng tôi nhận được Báo cáo ĐTM chi tiết đã được thẩm định và Quyết định phê duyệt Báo cáo này của Bộ GTVT số 3153/QĐ-BGTVT, ngày 29.10.2009.

[6] Cần nhắc lại rằng ĐBSCL là một trong năm châu thổ trên thế giới bị đe dọa nghiêm trọng nhất.