LTS: Bên cạnh nhiều điểm mới nhằm quản lý chặt chẽ hơn nữa lưu học sinh, "Dự thảo và bổ sung quyết định ban hành quy chế quản lý công dân Việt Nam đang đào tạo ở nước ngoài" do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành mới đây còn không ít điều khoản quy định cần trao đổi thêm. Tôn trọng tính thông tin đa chiều, Tuần Việt Nam xin đăng tiếp một số ý kiến xung quanh chủ đề này.

Đây là một quy chế mới nhằm quản lý công tác lưu học sinh (LHS) Việt Nam, với đối tượng áp dụng bao gồm tất cả công dân Việt Nam du học, không phân biệt nguồn kinh phí đào tạo: Học sinh, sinh viên, học viên, nghiên cứu sinh, thực tập sinh, người dự khóa học bồi dưỡng ngắn hạn từ 90 ngày đến 1 năm.

Điều đó có nghĩa là, Quy chế nếu được thông qua sẽ điều chỉnh hành vi của cả LHS được cấp học bổng lẫn LHS theo diện tự túc.

Bản dự thảo được đưa lên trang web của Bộ GD-ĐT ngày 2/12, không đầy một tuần sau đã gây "dư luận". Trên một diễn đàn của LHS Việt Nam (PhDvn), các thành viên đã vạch ra nhiều điểm bất cập của quy chế và mong muốn Bộ GD và ĐT tiếp thu các ý kiến để hoàn thiện chủ trương trên tinh thần có tư duy mới về quản lý.

Du học tự túc, vẫn phải báo cáo kết quả cho... UBND!

Ở Chương II, "Quyền và nghĩa vụ của LHS", bên cạnh 10 quyền căn bản, dự thảo Quy chế nêu rõ 9 nghĩa vụ của LHS, trong đó có những nghĩa vụ như: Báo cáo tình hình học tập, nghiên cứu sau mỗi năm học với Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài (khoản 7, Điều 5).

Nghĩa vụ này được cụ thể hóa bằng các thủ tục nêu trong Chương III, "Điều kiện, hồ sơ, thủ tục thực hiện quyền và nghĩa vụ của LHS":

"LHS đi học bằng ngân sách Nhà nước báo cáo kết quả học tập với Bộ GD-ĐT hoặc Bộ LĐTB& XH" (khoản 1, Điều 12)

"LHS tự túc báo cáo kết quả học tập với Bộ GD-ĐT hoặc Bộ LĐTB&XH, hoặc UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc TW (khoản 3, Điều 12).

Nếu LHS thực hiện đúng nghĩa vụ này, có thể dễ dàng hình dung cảnh hồ sơ báo cáo kết quả học tập của họ sẽ được chất đống hoặc nằm tản mát đâu đó trong văn phòng làm việc của một UBND tỉnh nào đó. Chẳng hay UBND tỉnh có cần "rước" thêm hồ sơ vào tủ không?

Ông Nguyễn Ngọc Hùng, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác Quốc tế (Bộ GD-ĐT), có giải thích, đại ý Quy chế nhằm "tăng cường hơn trách nhiệm phối hợp thông tin giữa các bộ, ngành và địa phương". Ông cho biết khi có thông tin, "các đơn vị sẽ biết được nhu cầu để điều tiết trong việc cử cán bộ đi học. Đồng thời, xã hội cũng có định hướng để chọn ngành đi du học...".

Tuy nhiên, theo một số ý kiến, không nên lấy đó làm lý do để tăng cường "quản" LHS. Nếu cần nắm được thông tin (cá nhân) về LHS, Nhà nước có nhiều cách khác để làm, không nên luật hóa việc LHS báo cáo tình hình học tập.

Không được ở lại quá 3 năm

Khoản 1, Điều 9 Chương III quy định: "Sau khi tốt nghiệp, LHS được ở lại làm cộng tác viên khoa học hoặc hợp đồng sản xuất, thời gian ở lại không quá 3 năm kể từ khi tốt nghiệp".

Khoản 3: "LHS được ở lại làm cộng tác viên khoa học, hợp đồng sản xuất (hoặc nghiên cứu theo hình thức hợp đồng được nhận tiền) phải thực hiện nghĩa vụ nộp thuế theo quy định hiện hành của Nhà nước". (Ở đây, Quy chế chỉ nói LHS chung chung, không nêu cụ thể là LHS học bổng hay tự túc).

Một nghiên cứu sinh đã đặt câu hỏi: "Khi một công dân Việt Nam muốn đi ra nước ngoài công tác, làm việc (ví dụ xuất khẩu lao động) thì Nhà nước luôn tạo mọi điều kiện, vì đây không chỉ là quyền lợi cá nhân mà còn là một nguồn thu ngoại tệ cho đất nước. Vậy tại sao, chỉ vì trước đó là LHS mà một công dân lại không thể làm việc ở nước ngoài, khi có thể coi họ là xuất khẩu lao động chất lượng cao?".

Yêu cầu nộp thuế theo quy định của Nhà nước cũng gây bức xúc. LHS làm việc ở nước ngoài, nếu có thu nhập thì khả năng rất cao là họ phải đóng thuế cho nước sở tại. Không ở đâu có luật buộc cá nhân phải đóng thuế tới hai lần, cho dù là trên danh nghĩa "đóng góp cho Tổ quốc".

Chúng ta có thể hiểu thực chất của vấn đề nằm ở việc cơ quan quản lý muốn ngăn chặn tình trạng "chảy máu chất xám", khi LHS du học và rồi ở lại nước sở tại làm việc, đóng góp cho nước sở tại thay vì trở về quê hương "phục vụ". Nhưng, nhìn rộng hơn, sẽ thấy phải có những cách khác tốt hơn để thu hút các nhà khoa học trở về thay vì dùng biện pháp "ép phải về".

Nếu LHS lựa chọn ở lại (hoặc do được nước sở tại mời ở lại), chúng ta nên vui vì như vậy là chất xám Việt Nam đã được công nhận và đánh giá cao. Họ có thể đóng góp cho đất nước dưới nhiều hình thức hiệu quả hơn (ít nhất là về phương diện tài chính, hoặc uy tín cho quốc gia) thay vì cứ phải trở về mà không chắc môi trường, năng lực khoa học kỹ thuật trong nước đã đủ để tiếp nhận họ.

Nếu sinh viên Ngô Bảo Châu năm xưa phải về nước sau khi tốt nghiệp, thì liệu chúng ta có được nhà toán học tài năng Ngô Bảo Châu của ngày hôm nay?

Thừa quy định và bất khả thi

Quy chế cũng được giải thích là nhằm bảo đảm cho LHS được bình đẳng về quyền và nghĩa vụ, được bảo vệ quyền lợi chính đáng trong thời gian học tập ở nước ngoài. Tuy nhiên, xét kỹ ra thì thấy có vẻ nó sẽ không tăng thêm bao nhiêu quyền lợi cho LHS.

Những quyền liệt kê trong Điều 4 đều là quyền lợi mặc nhiên LHS cần được hưởng kể cả khi không có Quy chế này; nói cách khác, Quy chế chỉ làm cái việc văn bản hóa các quyền đó một cách không thật cần thiết.

(Ví dụ: Quyền tham gia các hoạt động khoa học, thi học sinh giỏi do cơ sở đào tạo của nước sở tại tổ chức ở các quốc gia hoặc vùng lãnh thổ, quyền được bảo hộ về lãnh sự và tư pháp trong thời gian lưu trú học tập ở nước ngoài theo quy định của pháp luật Việt Nam).

Một điều quan trọng cũng rất cần được bàn tới, đó là tính thiếu khả thi của Quy chế.

M., một nghiên cứu sinh Việt Nam theo học ngành điện tử ở Pháp với học bổng tự tìm nói: "Từ khi sang đây, tôi đi thực tập, du lịch, thành lập nhóm bạn bè thân thiết, chưa bao giờ thấy cơ quan đại diện ngoại giao xuất hiện. Tôi không hiểu các nhà quản lý sẽ thực hiện Quy chế này như thế nào".

Có lẽ đây cũng là một điểm bất cập nữa. Nếu một quy định thiếu tính khả thi thì cần phải xem lại sự hữu dụng của nó. Không đơn giản chỉ là "thấy lỏng lẻo thì phải quản", "không quản được thì cấm", "không cấm được... thì thôi"!