Vòng thòng lọng trên sông

Tôi cứ hoài nghi trong lòng mình, con người đang thành công trong việc làm giảm bớt sức mạnh tàn phá của thiên nhiên, hay tai họa từ thiên tai còn có sự góp mặt tạo thêm một phần hung hản nữa từ bàn tay của con người, khi họ can thiệp thô bạo vào kiến tạo của thiên nhiên?

Tôi yêu dòng sông La Ngà không vì dòng sông đã tạo nên một thác Mai, thác Kreo nhấp nhô đá tảng chìm, nổi phơi bày muôn ngàn vẻ kỳ thú nằm giữa những ngọn sóng tung bọt trắng ngần như vương miện kim cương trên những mái đầu tuyệt đẹp của thiên nhiên. Trong khung cảnh như thế, không gian phảng phất mùi hoa cỏ thơm thơm và  tiếng rì rầm không ngớt của thác, của gió. Nhưng nếu chỉ thế, tình yêu ấy không đau, mà chưa đau thì chưa thành máu thịt.

Tôi đã nếm niềm đau cùng sông tự thuở tóc loe nghoe đỏ quạch như râu ngô. Một ngày, tôi tụt xuống bờ sông để bẻ một măng tre nõn. Bờ sông thẳng đứng và trơn như nhớt, tôi trợt chân lao ào, may sao tay níu được một cành tre, nhưng đầu gối nện thẳng vào một chiếc gai tre to bằng đầu đũa, dài nửa tấc, nhọn hoắt. Chiếc gai cắm sâu vào phần thịt trên đầu gối. Lôi chiếc gai tre ra bằng đôi tay run lẫy bẩy, đau chảy nước mắt. Bên dưới tôi chừng hai tấc, mặt nước sông cuồn cuộn ầm ào, phô ra vẻ đẹp khỏe khoắn, kiêu hãnh và đầy thách thức của một dòng sông xanh.

Câu cá trên sông La Ngà. Ảnh: static.flickr.com

Có một lần, tôi cắm câu ven sông, một chú cá lóc bông cắn mồi. Chú cá to bằng bắp vế, quẫy ầm ầm và khỏe như trai tơ. Tôi với chú cá quần nhau đến nửa ngày, khi chú cá đầu hàng, tôi cũng thở luôn bằng tai, mình mẩy trầy trụa vì cỏ cứa, gai cào do phải bấu víu mới níu giữ được cần câu khỏi tuột xuống nước. Cá lóc bông lên khỏi mặt nước là chết ngay. Tôi cởi áo bọc con cá lại vác chạy về nhà. Mẹ tôi khen, “chó hớp nhằm ruồi”! Tôi sướng cả mấy năm. Bữa cơm hôm đó, tôi được một khoanh cá to tràn cả miệng bát, vàng au, thơm nức mùi nghệ.

Tôi đắm đuối với dòng sông còn vì nhiều lẽ khác. Tôi thấy mình nhỏ bé, mỏng manh và thấy thiên nhiên là cả một sự hùng vĩ, trường tồn. Nhưng…

Mấy năm gần đây  thấy chỗ nào trên sông người ta cũng đặt ống thuồng luồng rồi nổ máy ầm ầm hút cát. Lòng sông vì thế cứ sụt hẫng giữa dòng gây ra những chỗ sạt lở, xoáy sâu, hoặc khoét hõm vào mặt đất. Có lúc, dòng sông chẳng có giọt nước nào, bọn trẻ chơi đá banh ngay giữa dòng chảy  dù vẫn đang mùa mưa. Lại có khi chẳng mưa gió gì mà trên sông nước bỗng réo chạy ùng ục như rùng mình quặn thắt từ một cơn đau nào đó. Lại có năm, dòng sông chẳng xanh tràn vui vẻ khi mưa lớn, chẳng hao gầy khi nắng to, mà cứ lừ đừ uốn lượn như người ốm nặng. Người ta đã làm tắt nghẹn dòng chảy đâu đó trên đầu nguồn để làm công trình này, công trình nọ. Họ đã thắt một sợi lòng thọng vô hình nào đó trên cổ dòng sông, những cơn co thắt, nghẹt thở oằn oại đã biểu hiện trên cơ thể dòng sông xanh xao, phô ra những chỗ nhọc nhằn vì chỉ còn trơ đám bùn lồi, đỏ quạch. Dòng sông có tuổi hàng nghìn năm, vẫn còn là con gái trong tuổi thơ của tôi,  thì nay cái chết đối với sông chỉ còn là vấn đề thời gian.

Tuy thế, tình yêu của tôi không vơi đi tẹo nào, hôm nay, tôi bất ngờ khám phá ra dòng sông thân thương của tôi còn chứa đựng trong lòng nó một bí mật. Bí mật này, sông đã thổ lộ cùng tôi từ ba mươi năm về trước mà tôi đã vô tình.

Khi tôi còn bé, thi thoảng, mẹ tôi có mua về nhà vài khoanh cá từ một con cá rất to, bởi một khoanh thôi cũng đã gần hai ký. Vảy cá màu gần như đen óng, từng chiếc vảy to bằng đồng tiền xu, cứng mỏng, thịt cá đỏ au, những cái xương bụng vừa cong, dài và to như que đan. Mẹ tôi kho cá với gừng và nước mắm, cách kho nấu đơn giản của dân nông,  thế mà cá thơm lừng, béo ngậy vị ngọt đậm đà. Chúng tôi hỏi cá gì, mẹ nói, cá bò. Tôi thắc mắc, sao gọi cá bò hả mẹ. Thì chúng mày không thấy cá ăn ngon như thịt bò hay sao? Tôi hài lòng với câu trả lời của mẹ.

Không phải năm nào cũng mua được thịt cá bò, hay lúc nào trên chợ cũng có bán loài cá này bởi cá không có trên ao hồ mà sống ở trên sông. Hồi đó, có một làng chài chuyên lưới cá trên sông La Ngà, vào một thời điểm nào đó, con cá kém may mắn đã đi vào lưới giăng, chứ tuyệt nhiên chưa thấy loài cá này ăn mồi câu bao giờ.

Trong vòng dăm năm trở lại đây, tôi thường hay thấy con cá này trên chợ, cá báy tám cân cũng có, cá hai ba cân cũng có, cá vài lạng cũng có và cả những con cá mới chỉ to bằng ngón chân. Thường thì người ta chỉ mua cá to, những con cá nhỏ vất qua, vật lại và cuối cùng cân bán làm thức ăn cho heo.

Ảnh: Xóm nhiếp ảnh.com

Hôm qua, tôi lại thấy con cá xuất hiện ở chợ Nam Chính, một chợ quê, bầy cá con chết cong queo nằm dúm dó trên tấm bao tải. Hôm nay, tôi đi tìm qua vài chợ và cuối cùng đã gặp khoảng 100 con, đã ươn, màu cá từ đen sẩm chuyển sang bợt bạt. Ôi,  toàn cá sơ sinh!

Cá Hô ở sông miền Đông?

Tôi gõ Google để tìm cá nước ngọt. Theo trang web caucavietnam.com, và theo báo Tuổi Trẻ thì cá con cá Bò của tôi nhỏ hơn con cá Hô, nhưng lại lớn hơn con cá Ét. Cá  Hô có thể to vài trăm cân, cá Ét lớn nhất chỉ hai cân, con cá Bò do mẹ tôi gọi to mười lăm, hai mươi cân là cá gì? Khi mà mình, vẩy, đuôi, đầu, màu sắc chẳng khác gì một con cá Hô?

Cá Hô và cá Ét chỉ có ở sông Mêkông, và một số con sông khác là sông nhánh của Mêkông. Và thỉnh thoảng mới bắt được cá Hô ở hạ lưu sông MêKông nhưng cũng chỉ là cá nhỏ. Hai loài cá này đều là cá quí hiềm nằm trong sách đỏ Việt Nam.

Ở Campuchia loài cá này được bảo vệ nghiêm ngặt từ năm 1987. Tìm mãi mà không thấy tài liệu nào nói về con cá Hô, cá Ét  ở sông nước miền Đông, nhất là trên sông La Ngà.

Sông La Ngà bắt nguồn từ cao nguyên Di Linh, chảy qua Bình Thuận, đổ vào sông Đồng Nai rồi ra biển. Thế cá hô, hay cá ét đang có mặt tại sông này?

Nhưng dù là loài cá gì thì con cá quí này sẽ biến mất trong vòng vài năm nữa thôi. Sông La Ngà đã không thể nào chở che cho loài cá này được khi mà người ta lao vào cuộc mưu sinh, hay lao vào tìm kiếm sự giàu sang một cách quyết liệt, bất chấp thì mẹ thiên nhiên là nơi gánh chịu gần như tất cả mọi tổn thương.

Chục năm về trước, hai ba năm, hay một năm có một đôi lần người chài lưới bắt được cá Bò to trên sông vì con cá này mắc lưới. Bây giờ, như tại ngả ba sông nơi dòng La Ngà tiếp giáp Lâm Đồng, Đồng Nai và Bình Thuận, cửa sông chục năm trước luôn tràn đầy bây giờ một nhánh sông đã teo tóp, ngoắc ngoải. Trên nhánh sông đó, người dân làm một cái được gọi là “bửng”. Bửng được chăng từ bên này sang bên kia với những tấm lưới muỗi chui không lọt, treo vào những cây cọc vững chắc. Chính giữa bửng người ta làm một cửa ngỏ thong lòng mọi loài thủy sản muốn đi qua khúc sông này chỉ duy nhất là phải vào “cửa tử” kia. Với cỡ lưới ngăn muỗi, thì cả trứng cá cũng diệt vong đừng nói chi những con cá Bò to bằng ngón tay, ngón chân, hay những chú lóc mới còn bú mẹ.

Tất cả, chí mén loài nhà thủy đều được vớt tất tần tật và ném vào cơn khát khao giàu có của con người. Mấy ngày qua, cơn bão số 11 lại gây tai họa cho miền Trung, hàng trăm người chết vì lũ. Tôi cứ hoài nghi trong lòng mình, con người đang thành công trong việc làm giảm bớt sức mạnh tàn phá của thiên nhiên, hay tai họa từ thiên tai còn có sự góp mặt tạo thêm một phần hung hãn nữa từ bàn tay của con người, khi họ can thiệp thô bạo vào kiến tạo của thiên nhiên?