Chưa có "đại gia" cho phát triển văn hóa

Buổi ra mắt đầu tiên của CLB Âm nhạc cổ điển với tên gọi "Cà phê Nocturne" sẽ chính thức bắt đầu vào lúc 20 giờ ngày chủ nhật 01/11/2009 tại Không gian sáng tạo Trung Nguyên (36B Điện Biên Phủ, Hà Nội).

Trước thời điểm mở ra một điểm hẹn văn hóa mới để đông đảo công chúng có thể tìm đến, sinh hoạt, TuanVietNam đã thực hiện một cuộc tọa đàm nhỏ với 3 thành trong số 5 thành viên Ban Chủ nhiệm của "Cà phê Nocturne": Nhà báo Văn Thành (Tạp chí Tia Sáng), Nhạc trưởng người Anh Graham Sutcliffe và Họa sĩ Lê Thiết Cương (ngoài ra Ban chủ nhiệm còn có TS lý luận âm nhạc Cù Lệ Duyên, nhà báo Thanh Nhàn).

Con người luôn có thiên hướng tìm đến vẻ đẹp đích thực

Từ trái qua: Họa sĩ Lê Thiết Cương, Nhạc trưởng Graham Sutcliffe và nhà báo Văn Thành (Ảnh: Bùi Dũng)

TuanVietNam: Được biết ý tưởng thành lập một CLB chuyên về nhạc cổ điển đã được anh Văn Thành ấp ủ từ nhiều năm nay. Vậy phải chăng bây giờ mới là thời điểm "thiên thời, địa lợi, nhân hòa" để biến ý tưởng thành hiện thực?

Nhà báo Văn Thành: Hình thành và phát triển ở châu Âu, nhưng âm nhạc cổ điển là tinh hoa của nhân loại, vì vậy không chỉ ở các nước phát triển mà ở hầu hết các nước đang phát triển đều có dàn nhạc giao hưởng với quy mô khác nhau. Điển hình là tại Venezuala, nhiều vùng nông thôn, nhiều trường tiểu học đã có dàn nhạc biễu diễn những tác phẩm âm nhạc cổ điển, đã có một vài nhạc trưởng nổi tiếng thế giới như Gustavo Dudamel (tất nhiên có một yếu tố quan trọng là được chính phủ đầu tư kinh phí lớn).

Âm nhạc cổ điển có sức truyền cảm lớn đến người nghe vì có giai điệu phong phú, đẹp, có tư tưởng sâu sắc, tính nhân văn cao cả. Văn hào Romain Rolland đồng thời là nhà phê bình âm nhạc nổi tiếng đã không ngoa khi cho rằng, người yêu nhạc cổ điển không phải là người xấu, ngược lại những người xấu không thể nào yêu được nhạc cổ điển. Có lẽ vì vậy, trước kia ở Liên Xô tại các nhà hát công đoàn, thanh niên người ta thường tổ chức trình diễn, hướng dẫn mọi người hưởng thụ âm nhạc cổ điển, coi đó là một trong những biện pháp góp phần hình thành nhân cách con người.

Ở Việt Nam, ngay từ những năm 50 nhà nước ta đã quan tâm đến việc phát triển âm nhạc cổ điển. Chúng ta đã có dàn nhạc giao hưởng vào loại sớm nhất trong khu vực Đông Nam Á, và ngay trong cuộc chiến tranh chống Mỹ vẫn có nhiều nghệ sĩ từ nước ngoài đến Việt Nam biểu diễn; chiều chủ nhật nào Đài Tiếng nói VN cũng có chương trình giới thiệu nhạc cổ điển hết sức bài bản.

Nhưng cho đến nay, trong lĩnh vực âm nhạc cổ điển, chúng ta vẫn chưa có được một đội ngũ các nghệ sĩ thực sự có tính chuyên nghiệp, chưa hình thành được một tầng lớp đông đảo người dân có nhu cầu thưởng thức. (Mặc dù ở Nhà hát lớn Hà Nội nhiều buổi hòa nhạc có đông người dự nhưng thực chất là đi cho sang nhiều hơn là đi để nghe).

Có nhiều nguyên nhân, nhưng theo tôi, chủ yếu là do một thời gian dài sau năm 75 dường như chúng ta "bỏ quên" thể loại âm nhạc này, nếu có thì chỉ là sự chạy theo hào quang của những cuộc thi âm nhạc được gọi là quốc tế nhưng thực chất chỉ là những cuộc thi khu vực, quy mô nhỏ, chất lượng thấp; hoạt động biểu diễn nhạc cổ điển vài ba tháng một lần tại Hà Nội, TP HCM và nhất là hầu như giáo dục về âm nhạc chưa có mặt trong hệ thống các trường phổ thông ...

Qua tìm hiểu một số người yêu thích âm nhạc cổ điển thậm chí yêu đến mức đam mê mặc dù không hề học qua một lớp lý luận âm nhạc nào, họ đều cho rằng chẳng có loại âm nhạc nào là âm nhạc bác học, dành riêng cho một số thính giả chọn lọc. Ai cũng có thể cảm thụ được âm nhạc cổ điển nếu nghe nhiều và biết lằng nghe. Cũng như tuồng, chèo, nếu không biết lắng nghe thì người Việt Nam cũng chẳng thấy cái hay của nó.

Đúng là từ lâu tôi có nguyện vọng tổ chức một CLB âm nhạc cổ điển với mong muốn góp một phần giúp một số người có thể đến được với âm nhạc cổ điển nhưng gặp nhiều khó khăn, trong đó khó nhất là việc không có địa điểm. Nay với Không gian sáng tạo của Trung Nguyên, cái khó này đã được giải quyết.

TuanVietNam: Một CLB âm nhạc mới được hình thành, vậy các anh có thể giới thiệu vắn tắt là nó hoạt động thế nào, dành cho ai và hướng tới điều gì...?Nó có gì khác, hấp dẫn hơn những không gian giao lưu thưởng thức khác như diễn đàn Nhaccodien.info trên mạng chẳng hạn hay mô hình Cà phê thứ bảy mà Trung Nguyên đã mở ra ở Sài Gòn?

Họa sĩ Lê Thiết Cương (Ảnh: Bùi Dũng)

Họa sĩ Lê Thiết Cương: Tại sao ra đời CLB này? Vì tất cả mọi người cùng có lợi. Chúng tôi chọn Không gian sáng tạo Trung Nguyên 36B Điện Biên Phủ là địa điểm tổ chức thì chúng tôi hiểu doanh nghiệp họ cũng cần có những hoạt động văn hóa để bổ trợ. Những người quan tâm và yêu thích âm nhạc cổ điển khi đến đây cũng có một môi trường rất thân tình, cởi mở để thưởng thức và biểu diễn. Nhiều người trẻ sẽ có dịp hiểu hơn hay thể hiện tình yêu với nhạc cổ điển. Tất cả đều có lợi thì tại sao lại không ra đời CLB này?

Ít nhất là mỗi tháng từ một đến hai lần chúng tôi sẽ có những chương trình dành cho người yêu thích nhạc cổ điển, bất chấp nghề nghiệp tuổi tác. Bước đầu tham dự là không mất tiền nhưng đến một giai đoạn nào đó thì có lẽ cũng cần nghĩ đến việc có kinh phí cho nó hoạt động.

Chính vì CLB mang tính chất mở, không phải là tổ chức chuyên nghiệp nên chúng tôi không đưa chương trình lớn nào vào đây cả. Ngay cái tên của nó, "Cà phê Nocturne" cũng rất giản dị, là cà phê buổi đêm, thưởng thức âm nhạc trong không gian nhỏ, thân tình. Qua buổi đầu tiên ra mắt hôm 01/11 này, các bạn thấy bắt đầu với những bản nhạc dễ nghe.

Nhà báo Văn Thành: Trong mỗi tháng, có một lần chỉ biểu diễn như chương trình hôm mở đầu và lần thứ hai trong tháng thì đó là buổi đối thoại, giao lưu giữa thính giả và người đến dự về một tác phẩm nào đó.

Ví dụ, buổi nói chuyện về Beethoven và tác phẩm điển hình của ông thì sẽ có người trình bày thông tin cơ bản nhất về cuộc đời và và phân tích các tác phẩm tiêu biểu nhất của ông, như về bản Sonata số 5 cho Violon (Mùa xuân) sau đó mọi người sẽ được xem trên màn hình một nghệ sĩ lớn trình diễn tác phẩm đó... Nói nôm na là sẽ có những câu chuyện âm nhạc. Như vậy sẽ nâng cao dần được hiểu biết, hứng thú nghe nhạc cổ điển.

Có thể nói Cà phê Nocturne tại Không gian sáng tạo Trung Nguyên gần như một trường học nhỏ, góp phân nâng cao hiểu biết, tạo điều kiện cho người ta tiếp cận được với nhạc cổ điển qua hình thức đơn giản dễ hiểu, hấp dẫn. Đến thời điểm này, tôi thấy chưa ở đâu có được một không gian biểu diễn nhạc thính phòng tốt như ở đây.

Đến ăn cũng phải học nữa là nghe nhạc cổ điển!

- TuanVietNam: Ở VN, để một người nông dân hay sinh viên cũng có thể nghe nhạc cổ điển say sưa như ở Venezuela thì đó có là mơ ước quá xa vời?

- Họa sĩ Lê Thiết Cương: Tôi tặng bạn một câu thế này. Bậc thầy của chủ nghĩa Marx là Lenin có nói một câu nguyên văn: Muốn thưởng thức nghệ thuật thì ai cũng phải học. Đến ăn cũng phải học nữa là nghe nhạc cổ điển. Nếu không học thì không hiểu được âm nhạc, không xem được ballet, nhìn tác phẩm kiên trúc không biết nó đẹp hay xấu ở chỗ nào.

Anh Văn Thành vừa nói muốn coi CLB như một trường học nhỏ, tôi đồng ý như thế. Vậy thì ai muốn học cứ tìm đến đây thôi. Học rồi thì sẽ thích mà học thì có nhiều cách đâu cứ phải vào nhạc viện...

TuanVietNam: Các anh có kinh nghiệm trong chuyện học như thế nào?

Họa sĩ Lê Thiết Cương: Do mình tự nghe, tự học, tự đọc, chứ có ngày nào tôi bước chân vào Nhạc viện đâu.

Nhà báo Văn Thành: Cũng như hội họa, âm nhạc cổ điển anh biết chắc chắn là nó hay, nó đẹp thì cứ kiên trì nghe, dù ban đầu chưa thấy gì, rồi dần dần tự anh sẽ nhận ra giá trị của nó.

TuanVietNam: Sống ở Hà Nội, anh Cương có thấy thiếu thốn không gian để thưởng thức âm nhạc không? Anh có cách thưởng thức âm nhạc thế nào? Anh tìm kiếm điều gì ở Cà phê Nocturne?

Họa sĩ Lê Thiết Cương: Tôi trở lại câu chuyện, trong thời chiến tranh, Đài TN VN vẫn phát nhạc cổ điển vào 3h chiều chủ nhật hàng tuần như anh Văn Thành đã nó lúc nãy. Tôi bắt đầu nghe nhạc cổ điển chính từ giai đoạn đó. Trong thời đại công nghệ thông tin hiện nay mà mình còn cảm thấy thiếu tức là mình chưa mê.

Với tôi, không quan trọng việc nhất nhất phải đến Nhà hát Lớn hay Nhạc viện, tôi chỉ cần nghe tại nhà với hệ thống máy nghe tốt là được rồi. Khi nghe bằng cái loa của Đài TN VN thời chiến tranh mình còn xúc động nữa là. Còn với CLB này đó là tôi sẽ được làm những gì phù hợp với sở thích của mình.

TuanVietNam: Nhạc trưởng Graham có thể cho biết kinh nghiệm ở nước Anh trong việc đưa nhạc cổ điển đến gần công chúng và ngược lại?

Nhạc trưởng Graham Sutcliffe (Ảnh: Bùi Dũng)

Nhạc trưởng Graham Sutcliffe: Cái đó phụ thuộc rất lớn vào nền giáo dục. Ở nước Anh, mọi người được học âm nhạc trong trường, từ nhỏ. Ở Việt Nam cũng có nhưng chỉ mới chú trọng đến âm nhạc truyền thống, cần bổ sung thêm về những tinh hoa của nhạc thế giới.

Việc quan trọng nhất trong việc thụ hưởng âm nhạc cổ điển là tự mình đánh đàn, đi nghe biểu diễn. Nếu chỉ nghe qua băng đĩa thì không thể thấy hết những cái tinh túy của thể loại âm nhạc này. Vì vậy, ở nước Anh, các gia đình cho con họ học đàn rất nhiều. Khi thưởng thức cũng là nghe nhạc sống, trực tiếp, chứ không chỉ mở đĩa, hai việc này rất khác nhau.

TuanVietNam: Dưới góc độ chuyên môn, anh có đánh giá gì về một CLB như thế này? Nó có điểm gì khác so với các hình thức trình diễn âm nhạc thông dụng khác?

Nhạc trưởng Graham Sutcliffe: Nhạc giao hưởng thường đòi hỏi một dàn nhạc lớn, ít nhất là 50 người. Còn một loại nhạc khác là nhạc thính phòng như tam tấu, tứ tấu thì hình thức tổ chức ở không gian nhỏ như Không gian sáng tạo của Trung Nguyên là rất thích hợp.

Tôi không coi âm nhạc cổ điển là âm nhạc bác học. Nó là dành cho tất cả mọi người.

Vai trò của nhà nước là tạo môi trường cho văn hóa nảy nở

TuanVietNam: Thưởng thức là cá nhân mỗi người, nhưng người ta vẫn nói nhà nước phải đầu tư, phải quan tâm nhiều hơn đến âm nhạc cổ điển, nhạc giao hưởng, thính phòng cũng như âm nhạc cổ truyền. Như vậy có là vô lý hay không khi mỗi loại hình âm nhạc cần phải thể hiện sức sống riêng của nó?

Nhạc trưởng Graham Sutcliffe: Vai trò của nhà nước là thuyết phục, tạo môi trường thưởng thức văn hóa - nghệ thuật trong công chúng. Sở thích và nhu cầu thưởng thức là của riêng mỗi người. Âm nhạc cổ điển là một phần không thể thiếu được, không thể tách rời văn hóa thế giới. Muốn khách hiểu âm nhạc truyền thống của quốc gia mình thì cũng cần phải hiểu nền văn hóa của khách nên Nhà nước cần có sự đầu tư cho nhạc cổ điển.

TuanVietNam: Vừa rồi có dàn nhạc giao hưởng New York Philhamonic sang biểu diễn tại Hà Nội. Thực sự là 600 chỗ của Nhà hát Lớn không đủ để đáp ứng nhu cầu khán giả. Công chúng đến thưởng thức, nghe có thể có người có nhu cầu thực sự, hiểu được, cảm được âm nhạc; cũng có thể chỉ là đi vì tác động của truyền thông. Tuy nhiên, do nhu cầu lớn quá mà giá vé bán ra đã lên tới 3-5 triệu đồng/ chiếc, mà mua được cũng rất khó khăn. Như vậy, giá của tinh thần đã được định ở mức cao. Phải chăng gió đang đổi chiều? Các anh có suy nghĩ thế nào?

Họa sĩ Lê Thiết Cương: Bạn đề cập đến dàn nhạc New York đó là nói đến cái số 1 rồi. Ở Việt Nam, qua sự kiện đó để cho rằng chúng ta đã có đông đảo công chúng yêu thích nhạc cổ điển e rằng không chính xác. Hẳn bạn cũng biết dàn nhạc giao hưởng VN vài tháng biểu diễn một lần, giá vé chỉ trên 100.000 đồng, lại thêm khá nhiều giấy mời thế mà Nhà hát Lớn vẫn còn nhiều chỗ trống.

Thập loại chúng sinh thì có thập loại nhu cầu. Tôi cũng không lấy làm buồn vì công chúng nghe nhạc cổ điển ở VN quá ít. Nước mình trải qua mấy chục năm chiến tranh, mới đổi mới hơn 20 năm, đời sống còn rất nhiều khó khăn,sao có thể đòi hỏi có được nhiều người yêu nhạc cổ điển như các nước khác. Chưa kể giá trị của văn hóa ở VN vẫn còn quá rẻ. Ngay tranh của tôi cũng có bán ở VN đâu. Kêu tranh tôi đắt nhưng tại sao người ta có thể mua được rất nhiều cái nhà, đổi rất nhiều xe hơi mà không ai kêu rằng chúng đắt?

TuanVietNam: Anh Graham có thể cho biết giá tiền để thưởng thức những buổi biểu diễn nhạc cổ điển ở Anh?

Nhạc trưởng Graham Sutcliffe: Ở Anh có nhiều địa điểm, hình thức tổ chức biểu diễn nhạc cổ điển khác nhau để thưởng thức nhạc cổ điển. Giá vé nói chung từ 50 bảng tới 100 bảng, tùy quy mô, danh tiếng của dàn nhạc, nghệ sỹ. Riêng các trường đại học, thành phố đều có dàn nhạc riêng mà sinh viên, học sinh đều có thể mua vé với giá rất rẻ. Nước Anh có nhiều hình thức biểu diễn âm nhạc miễn phí cho công đồng do nhà nước và các tổ chức xã hội, tư nhân cùng làm.

TuanVietNam: Ở Việt Nam đã bắt đầu có nhiều doanh nghiệp, thương hiệu đứng ra tổ chức, tài trợ cho âm nhạc cổ điển, thậm chí đưa đi lưu diễn xuyên Việt. Vậy các anh có nhìn nhận thế nào về chuyện bảo trợ cho hoạt động nghệ thuật nói riêng? Âm nhạc cổ điển có nhất thiết cần sự hỗ trợ của các "mạnh thường quân" hay tự nó có thể phát triển được?

Họa sĩ Lê Thiết Cương: Đã tài trợ thì phải có lợi nên hầu như tất cả các doanh nghiệp khi tài trợ thì họ đều muốn tài trợ cho các loại hình nghệ thuật có đông công chúng. Còn đối với âm nhạc cổ điển thì nhiều doanh nghiệp ở ta bị "ép buộc" tài trợ, hoặc để làm quảng cáo hay thay thế hội nghị khách hàng, chứ không có ý định chất thúc đẩy phát triển nghệ thuật. Khi hai bên có tác động tốt lẫn nhau thì đương nhiên đó là việc nên làm.

Nhà báo Văn Thành (Ảnh: Bùi Dũng)

Nhà báo Văn Thành: Sự phát triển của nghệ thuật trên thế giới nói chung đều trải qua các thời kỳ. Thời Trung cổ là nhà thờ, sang phong kiến thì có các nhà quý tộc, đến tư bản thì có các doanh nhân tài trợ.

Hiện nay chúng ta chưa thực sự có những "đại gia" coi sự phát triển văn hóa song hành với phát triển kinh tế. Chưa kể đến việc họ cũng không có nhu cầu thưởng thức âm nhạc cổ điển nên hẳn còn lâu chúng ta mới có những "mạnh thường quân" cho nhạc cổ điển. Vì vậy, muốn phát triển âm nhạc cổ điển ở thời điểm hiện nay vai trò hỗ trợ của nhà nước là yếu tố quyết định.

Họa sĩ Lê Thiết Cương: Đúng là phải phát triển văn hóa trước khi phát triển kinh tế. Nếu chỉ có lo làm giàu mà không "bồi bổ" văn hóa thì sẽ thành anh trọc phú!

Nhạc trưởng Graham Sutcliffe: Ở Anh mặc dù là một trong những trung tâm nhạc cổ điển của thế giới nhưng để bảo đảm chất lượng cao nhất thì bắt buộc phải có sự hỗ trợ của nhà nước, sự tài trợ của các doanh nghiệp chứ không chỉ trông chờ vào việc bán vé.

Tôi nghĩ rằng không nên nhấn mạnh quá đến vấn đề hướng dẫn hoặc dạy nhạc cổ điển. Vì vậy hoạt động ở Cà phê Nocturne chủ yếu sẽ là nơi gặp gỡ của những người yêu nhạc cổ điển, cùng nhau thưởng thức, chia sẻ niềm vui trong các buổi biểu diễn.

TuanVietNam: Trân trọng cảm ơn các vị khách đã đem tới một cuộc trò chuyện thú vị và xin chào đón một điểm hẹn văn hóa mới của Thủ đô: CLB Âm nhạc cổ điển - Cà phê Nocturne.