Đại diện chính quyền tỉnh Quảng Ngãi: “Không thể chấp nhận kiểu dự báo như bên khí tượng như vừa rồi. Bệnh chủ quan cộng với dự báo sai đã đưa đến những hệ lụy ghê gớm”.

Đại diện Trung tâm Khí tượng Thủy văn (KTTV) Quốc gia: “Bão số 9 đã được dự báo kịp thời. Khi các bản tin cảnh báo về bão số 9 của chúng tôi phát đi, không có bản tin nào là vắng tên tỉnh Quảng Ngãi”.

Kiểm tra lại các bản tin về bão số 9, một cách cẩn thận, tập trung, sẽ thấy đúng là tính ra, Quảng Ngãi nằm trong vùng bán kính ảnh hưởng của bão. Nhưng đấy là nếu tập trung “tính ra”. Còn nếu chỉ nghe “qua loa” (tức là nghe qua phát thanh, truyền hình), hoặc lướt mắt trên trang báo, thì đa số dân thường chắc không thể biết bão chạy về “Quảng” nào.

Như vậy, phải chăng vấn đề còn nằm ở những người diễn giải và đưa thông tin về thời tiết đến công chúng? Đó chính là lực lượng truyền thông.

Vai trò quan trọng của các “cô thời tiết”, “anh phóng viên”

Trận lũ lịch sử tại Hà Nội năm 2008. Ảnh: Phạm Yên

Hiện nay, việc chuyển tải thông tin về môi trường - thời tiết, trong đó có thiên tai hiểm họa, được thực hiện qua các kênh truyền thông chính: truyền hình, phát thanh, báo chí (báo in, báo điện tử), và hệ thống đài phát thanh duyên hải. Trong đó, phủ sóng rộng nhất là truyền hình và phát thanh.

Hiểu đơn giản, Trung tâm KTTV Quốc gia, cùng 9 đài KTTV khu vực và các trung tâm KTTV tỉnh, đóng vai trò như “nhà sản xuất” tin thời tiết, còn cơ quan truyền thông có chức năng “chế biến và phân phối”: chuyển những sản phẩm “thô” với các từ ngữ chuyên môn đó sang bản tin thời tiết với các từ ngữ thông dụng, dễ hiểu để phổ cập tới cộng đồng.

Như ông Trần Văn Sáp, Phó TGĐ Trung tâm KTTV Quốc gia từng phát biểu: “Đúng là trong ngành khí tượng có nhiều khái niệm chuyên môn khá sâu như: tâm bão, mắt bão, ảnh hưởng hoàn lưu… đòi hỏi phải trao đổi kỹ thì mới có thể thống nhất hiểu nhau”.

Nói như vậy, đủ thấy vai trò quan trọng của các “cô gái (và cả chàng trai) thời tiết”, các “phóng viên thời tiết”: Không chỉ đưa tin, kết hợp với bên khí tượng, họ còn phải diễn đạt thông tin một cách chính xác, nhưng theo hướng rõ ràng và dễ tiếp cận nhất, sao cho công chúng có thể hiểu và sử dụng được.

Và nói như ông Vũ Anh Tuấn, Trưởng phòng Dự báo Khí tượng Hạn ngắn (Trung tâm KTTV Quốc gia) thì, “sau cơ quan dự báo, họ (các phóng viên môi trường, các PTV thời tiết) bắt buộc phải là những người hiểu nhất về môi trường, khí hậu, thời tiết, thiên tai… thì mới truyền đạt thông tin đến công chúng được. Một khi đã hiểu thì sẽ rất dễ dàng truyền đạt”.

Một nguyên tắc chung của truyền thông là: Không có vấn đề gì là không thể giải thích cho người bình thường hiểu được; không giải thích được chẳng qua là do bản thân chưa hiểu rõ và/hoặc khả năng truyền đạt kém mà thôi.

“Nhiều mây, có mưa vài nơi…”

Chương trình dự báo thời tiết của Việt Nam. Nguồn ảnh: thuonghieuvangncc.com.vn

Từng có 10 năm kinh nghiệm trong nghề dự báo thời tiết, ông Vũ Anh Tuấn kể lại một câu chuyện: Gần đây, ở Hong Kong, người ta làm một khảo sát nhằm tìm hiểu đánh giá của xã hội về chất lượng dự báo của cơ quan khí tượng. Kết quả nhận được là, đa số người được hỏi cho rằng nha khí tượng hoạt động tốt lên rất nhiều, chất lượng bản tin thời tiết tiến bộ rất đáng kể trong vòng 10 năm qua.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là trong thời gian 10 năm đó, công tác tuyên truyền, phổ biến kiến thức về môi trường và thời tiết cũng đã được làm rất tốt ở Hong Kong. “Truyền thông đến từng người dân, làm cho mọi người đều hiểu được về bản chất của mỗi hiện tượng thiên nhiên, về thời tiết, khí hậu. Chính sự gia tăng hiểu biết đó đã làm người ta quay lại đánh giá chất lượng bản tin thời tiết là tốt lên rất nhiều” - ông Tuấn cho biết.

Còn ở ta thì sao? Trưởng phòng Dự báo Khí tượng Hạn ngắn nói như than thở: “Người dân không có kiến thức căn bản về thời tiết và công việc dự báo, chỉ biết một cách chung chung và cảm tính thế này là nắng thế kia là mưa. Thấy trời nắng mà dự báo bảo mưa là kêu ầm lên ngay. Thấy dự báo bảo “không khí lạnh về” là không khí lạnh phải về ngay, lạnh ngay cơ”.

Tuy vậy, khó mà trách được công chúng ở ta không biết, không hiểu những kiến thức căn bản về khí tượng thủy văn, ví dụ mây có bao nhiêu loại, tốc độ gió có bao nhiêu cấp, thế nào là “nhiều mây”, “có sương mù nhẹ”, mưa “ở vài nơi” thì khác gì với mưa “rải rác”…? Ai mà phân biệt nổi “hơi có mây”, “có mây”, “nhiều mây”, “đầy mây”, “không có mây” và “trời nắng”?

Bao nhiêu người trong chúng ta đã nghe những câu như thế này tới hàng nghìn lần trong đời:

Khu vực Hà Nội: Nhiều mây, có mưa vài nơi, sáng sớm có sương mù nhẹ, gió đông đến đông nam cấp 2-3. Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ: có mưa vài nơi, sáng sớm có sương mù nhẹ rải rác.

Không biết mấy người trong chúng ta hiểu ngay rằng – theo một số chuẩn quốc tế - “nhiều mây” tức là mây chiếm 6-7% diện tích bầu trời (bao phủ trên địa phương đang xét), “có mưa vài nơi” tức là 2-5% diện tích Hà Nội có mưa. “Sương mù nhẹ rải rác” tức là 15-35% diện tích khu vực có sương mù.

Những câu dự báo như thế đã thành nhàm trong các bản tin thời tiết trên truyền hình, phát thanh, báo chí. Ta thấy chúng rất nhiều, nhưng hầu như chẳng mấy ai thực sự hiểu ý nghĩa của chúng, nên sự lơ đãng càng tăng thêm. Chính sự lơ đãng của công chúng tác động ngược trở lại, làm cho những phần thông tin quan trọng của bản tin dự báo thời tiết bị mất tác dụng cảnh báo.

"Năm ngày sau mưa lũ" (trận lụt lịch sử tại Hà Nội năm 2008). Ảnh Mai Kỳ

Vụ bão số 9 vừa qua là một ví dụ điển hình về sự “lệch pha” giữa bên truyền đạt thông tin và bên tiếp nhận. Người dân chỉ thấy các PTV thời tiết dẫn trên truyền hình, hoặc đọc trên loa phóng thanh: “Đến 22h ngày 29/9, vị trí tâm bão vào địa phận tỉnh Quảng Nam. Sức gió mạnh nhất vùng gần tâm bão mạnh cấp 8, cấp 9, tức là từ 62 đến 88 km một giờ, giật cấp 10. Tính từ tâm bão, vùng gió mạnh từ cấp 6 trở lên có bán kính khoảng 200 km”. Các phóng viên báo viết thì bê nguyên xi bản tin lên trang.

Vẫn là sự “đều đều” quen thuộc. Không biết có nhiều người trong số khán thính giả, độc giả vội vã rút bút để tính toán, xác định được Quảng Ngãi hay một địa phương nào đó có nằm trong vùng ảnh hưởng hay không, mà nếu bị ảnh hưởng thì sẽ đến mức nào.

Tất nhiên, những người có công việc hoặc kiến thức chuyên môn liên quan trực tiếp thì bắt buộc phải hiểu, ví dụ ngư dân hay các cơ quan phòng chống thiên tai. Dẫu vậy, có thể thấy lối diễn giải “đều đều” quen thuộc, thiếu sự nhấn mạnh cần thiết, đã làm mất tác dụng cảnh báo của thông tin. Đến khi thiên tai xảy ra, gây thiệt hại, người dân mới “phản ứng một cách chung chung và cảm tính” là trút hết trách nhiệm lên đầu “Ông” khí tượng.

Làm sao đẩy mạnh tác dụng của truyền thông?

Để truyền thông phát huy vai trò trong phòng chống thiên tai, có lẽ trước hết, các PTV thời tiết, các nhà báo trong lĩnh vực môi trường phải thực hiện được tốt công việc diễn giải và truyền đạt thông tin tới cộng đồng, như ông Vũ Anh Tuấn có nói: “bản thân người nói phải cực kỳ hiểu vấn đề thì người nghe mới hiểu. Người nói phải hiểu thì mới dám chỉ tay chính xác chỗ này có mưa, chỗ kia mây thay đổi”.

Có vẻ như lâu nay công việc này không được coi trọng, bằng chứng là ở các báo thường không có những phóng viên chuyên viết về môi trường; còn đội ngũ PTV thời tiết ở các đài truyền hình thì vẫn thường xuyên nhận nhiều ý kiến chê, thậm chí có khán giả đặt thẳng vấn đề: Dự báo thời tiết có cần phải diễn?

Một nghiên cứu sinh báo chí người Việt ở Anh nhận xét về các PTV thời tiết của truyền hình BBC bản địa: “Tôi thấy đa dạng lắm, trẻ 24-25 tuổi có, già 60 tuổi cũng có. Phong cách ăn mặc cũng đa dạng nhưng có vẻ không trịnh trọng như ở Việt Nam, có anh thì veston, cà vạt, có anh thì sơ mi ngắn tay không cà vạt, có chị mặc áo thun không cổ, váy đơn giản. Có cả PTV đang mang bầu nữa.

Họ không dùng từ chuyên môn gì, nói dễ hiểu, tất nhiên là rất nhanh, thông tin dồn dập, vì họ chỉ có khoảng 1 phút thôi. Họ luôn tỏ ra hiểu rõ những gì mình nói, nhưng những gì họ nói thì cũng đơn giản, nên đương nhiên họ hiểu điều họ nói rồi. Ngoài ra, họ cũng dùng đồ họa động, chẳng hạn chỉ rõ mây bay từ chỗ này tới chỗ kia… làm khán giả rất dễ hình dung”.

Tất nhiên, sẽ là không công bằng nếu chỉ trích các chàng trai và cô gái thời tiết của chúng ta nói mà hoàn toàn chẳng hiểu gì. Trên thực tế, PTV thời tiết đều được đào tạo sơ qua, ít nhiều về khí tượng thủy văn. Vấn đề có lẽ nằm ở phong cách trình bày và phần đặc biệt quan trọng là diễn giải thông tin, trong một thời lượng phát sóng có hạn.

Ông Vũ Anh Tuấn đề xuất gợi ý: nên có một kênh truyền hình dành riêng cho thời tiết, phủ sóng toàn quốc (gồm cả đất liền và các vùng biển). Ngoài ra, trong bản tin thời tiết, PTV có thể nhấn mạnh, lặp lại nhiều lần những thông tin quan trọng, đồng thời giải thích rõ để khán giả dễ tiếp thu. Sự lặp đi lặp lại này có tác dụng “mưa dầm thấm lâu”, giúp người nghe hiểu và ứng dụng được kiến thức.

Bên cạnh đó là việc sử dụng các yếu tố đồ họa động để bản tin thêm sinh động và dễ hiểu, đưa kiến thức sơ đẳng về khí tượng thủy văn vào trường học, các chương trình tuyên truyền, v.v...

Có lẽ giải thích và phổ cập những thuật ngữ khí tượng thủy văn (đã trở thành chuẩn quốc tế), như “nhiều mây”, “mây thay đổi”…, không quá khó khăn. Thế nhưng, ngay đến trang web của Trung tâm KTTV Quốc gia cũng không công bố chúng. Dân thường muốn tìm hiểu chẳng biết phải hỏi ai.

Cũng nói về hiệu ứng “mưa dầm thấm lâu”, TS Nguyễn Thị Hậu (Viện Khoa học Xã hội TP HCM) cho rằng: “Truyền thông cần đẩy mạnh thông tin về ảnh hưởng của thiên tai đối với cuộc sống để người dân nâng cao cảnh giác, theo kiểu ‘mưa dầm thấm lâu’. Chẳng hạn, khái niệm biến đối khí hậu ảnh hưởng đến người dân vẫn còn hạn chế thì phải nâng cao tuyên truyền.

… Hệ thống truyền thông cũng cần thay đổi cách tiếp nhận và truyền đạt thông tin từ cơ quan chuyên môn… Nếu sử dụng một cách quá “khoa học” thì không gây được sự chú ý vì người tiếp nhận sẽ có cảm giác xa lạ với thông tin ấy”.

Khi người dân đã có kiến thức tốt hơn, họ sẽ có thể kiểm định được độ chính xác của dự báo thời tiết và quy trách nhiệm, để không còn phải nghe thanh minh “đã là dự báo thì có đúng có sai”, “thiên tai thì không tính trước được”…

Để dự báo thời tiết không còn là đánh bạc

Chương trình dự báo thời tiết trên các kênh nước ngoài.

Năm ngoái một trận lụt, năm nay một cơn bão. Năm ngoái lụt giữa lòng thủ đô, làm chết hơn 20 người. Năm nay, bão số 9 đổ vào miền Trung, làm tổng cộng 163 người thiệt mạng. Lần nào thiên tai cũng gây thiệt hại lớn về người và của. Lần nào dư luận cũng đặt câu hỏi về chất lượng chuyên môn của hoạt động dự báo thời tiết và trách nhiệm của cơ quan khí tượng.

Và cơ quan khí tượng thủy văn thì vẫn luôn đưa ra các lý do giải thích: nhân lực mỏng và yếu, thiết bị chưa đủ hiện đại. Nguyên nhân sâu xa là vấn đề nguồn lực: thu nhập cho người làm nghề không cao (nên không thu hút được nhân sự chất lượng cao vào ngành), kinh phí Nhà nước không đủ để đầu tư cho cơ sở hạ tầng kỹ thuật, v.v…

Trong khi chờ những điều này thay đổi, chúng ta có thể cải thiện một yếu tố khác, đó là vai trò của giới truyền thông trong hoạt động phòng tránh thiên tai.