Báo mạng giải cứu thời vàng son của báo chí?

Một thời đại công nghệ thông tin phát triển rầm rộ đang diễn ra, báo chí cũng cần phải vươn mình để thích nghi. Báo mạng phải chăng là một trong những giải pháp của ngành báo chí để tìm lại thời kỳ vàng son của mình.

Báo chí đang lâm vào khủng hoảng và có nguy cơ tụt lại phía sau? Những hồi chuông báo tử cho báo chí đang ngày một vang xa và rộng hơn, thực tế này khó có thể nói khác đi được. Tuy nhiên, trong bài viết của Charlie Beckett: SuperMedia: cứu lấy ngành báo chí để cứu cả thế giới, thì ta sẽ thấy rằng đây lại là thời kỳ phát triển của báo chí.

Sự thật là báo chí đang phải đối mặt với khủng hoảng, lượng phát hành giảm sút, doanh thu thu được từ quảng cáo cũng đi xuống, các công việc bị cắt giảm, những mô hình kinh doanh mới đang được tìm kiếm.

Thế nhưng, giữa những sự hỗn loạn này liệu có chỗ cho một loại hình báo chí mới? Liệu bàn về tương lai của báo chí vào lúc này có phải là hợp lý?

Phương tiện truyền thông và những thay đổi

Người ta thường nói “cái khó ló cái khôn”. Cuộc khủng hoảng của các phương tiện truyền thông đã tạo đứt gãy trong trật tự báo chí hiện thời. Mặt khác, đây cũng sẽ là nơi cho những phương pháp làm báo mới nở rộ.

Lịch sử của ngành báo chí là lịch sử của sự thay đổi. Vào khoảng giữa thế kỷ 19, sự phát triển của báo chí tương ứng với tất cả những thay đổi trong các xã hội công nghiệp hoá. Đó được coi là thời kỳ vàng son của báo chí, khi mà tin tức bắt đầu được phát hành trên quy mô rộng lớn.

Các điều kiện cho sự phát triển của các phương tiện thông tin đại chúng đi liền với những tiến bộ về công nghệ diễn ra trong thời gian đó, như: giấy in rẻ hơn, phần trăm quảng cáo cao hơn, tốc độ máy in nhanh hơn, và cuối cùng - nhưng không kém phần quan trọng - là lượng độc giả không ngừng gia tăng. Đây là những độc giả muốn biết thông tin về xã hội mà họ đang sống, vốn luôn thay đổi từng ngày.

Chúng ta đang chứng kiến một quá trình tương tự như thời kỳ đó, nhưng được gọi với tên gọi khác - thời kỳ báo chí mạng. Đây là ngành báo chí mỗi ngày một lớn mạnh và vẫn đang tìm kiếm chỗ đứng cho mình giữa những phương tiện thông tin đại chúng đã được thiết lập từ trước.

Tạo ra các các mắt xích gắn kết với nhau

Giáo sư Manuel Castells (người Tây Ban Nha) đã định nghĩa: "mạng" là “một tập hợp các mắt xích liên kết với nhau”. Đó có thể là một hệ thống phân cấp, nhưng không có điểm trung tâm. Trong tác phẩm của mình “Công nghệ thông tin, toàn cầu hoá và phát triển xã hội”, ông viết: “Mối quan hệ giữa các mắt xích là không đối xứng, tuy nhiên tất cả các mắt xích này đều cần thiết cho sự hoạt động của mạng lưới”.

Con người và các mạng lưới luôn tồn tại song song. Ngày nay, mạng điện tử đã trở thành một công cụ không thể thiếu trong quá trình hình thành cách thức mà người làm việc và sản xuất. Và tất yếu, các nghiệp vụ báo chí hiện đại cũng đã chấp nhận mô hình tổ chức và chức năng này.

Cũng giống như ở thế kỷ 19, công nghệ đã cho phép các nguồn thông tin hiện đại trở nên hữu ích. Thế nhưng, trái ngược với báo in những năm qua, các nhà báo ngày nay thường bị nhìn nhận một cách tiêu cực như là những “người gác cổng” chỉ đánh giá xem câu chuyện nào thích hợp để xuất bản, nguồn tin nào đáng tin cậy hay những gì tương tự như thế.

Các nhà báo với vai trò những người quản lý

Báo chí mạng kêu gọi các nhà báo trở thành các cố vấn thông tin. Mặc dù vậy, trong hầu hết trường hợp, các phóng viên và biên tập viên không thể kiểm soát được điều gì sẽ có thể ảnh hưởng đến quần chúng. Các nhà báo không còn có thể thiết lập nên các ranh giới điều gì là đáng chú ý hay đáng đưa lên mặt báo nữa.

Vẫn coi trọng những nguyên tắc về sự thật và độ chính xác, mục tiêu của báo mạng ngày nay là cung cấp cho độc giả những công cụ để có thể tham gia tích cực vào giao tiếp cộng đồng - như tạo ra nội dung cho các phương tiện như: e-mail, điện thoại di động, máy ảnh kỹ thuật số, các bộ chỉnh sửa trực tuyến, webcam và trên bất cứ phạm vi nào cho phép.

Do đó, không thể coi báo chí mạng như là một sản phẩm cuối cùng mà là một quá trình liên tục mà trong đó, cả các ngành chuyên môn và cả xã hội cùng tham gia. Quá trình này diễn ra trong một không gian bao trùm bởi công nghệ truyền thông. Giáo sư Roger Solverstone đã gọi không gian này là “đô thị truyền thông” (mediapolis) trong tác phẩm của mình có tên “Truyền thông và đạo đức nghề nghiệp: Sự phát triển của đô thị truyền thông”. Bằng cách sử dụng khái niệm này, giáo sư đã nỗ lực thành công để diễn đạt ngành báo chí sắc bén này.

Báo chí mạng mang bản chất dân chủ và là cung cấp dịch vụ công cộng không thể chối cãi, nhưng nó vẫn mang những nguyên tắc cơ bản của nghề báo. Tuy nhiên, trách nhiệm của các nhà chuyên môn và cả công chúng là rất quan trọng. Để truy cập hết lượng thông tin đầy ý nghĩa này, độc giả đòi hỏi - cái mà theo lời Charlie Beckett gọi là - “trình độ truyền thông” hay chính là khả năng tận dụng hệ thống các thông tin truyền thông để tiếp cận và hiểu được nội dung của các thông tin đó của độc giả.

Độc giả muốn nâng cao khả năng này của mình thì cần hiểu được các thông tin mà các phương tiện truyền thông cung cấp để có thể phân tích, chất vấn và thậm chí đưa ra được đánh giá của riêng mình. Một khi công chúng đã thu nhận được những công cụ tham gia này thì họ sẽ có thể “kết nối với báo chí”.

Sẵn sàng cho kỷ nguyên mới

Cho dù các nhà báo đã bước qua ranh giới này hay chưa thì cũng đã là quá muộn để dừng lại.. Công chúng đã chào đón những gì thuộc về lĩnh vực tập hợp tin tức, sản xuất và xuất bản thông tin. Đây thực sự là một thời kỳ phát triển của báo chí.

Kết nối là cách duy nhất để trở thành một thành viên năng động trong xã hội đang thay đổi từng ngày và cũng là phương thức để tiếp cận với các vấn đề nổi cộm trong xã hội. Vì vậy, một kỷ nguyên vàng son mới của báo chí đang mở ra.