Từ Liên hoan phim đến Liên hoan phim

Đã đến lúc điện ảnh Việt Nam (ĐAVN) và những người có trách nhiệm phải biết "nhìn xa, trông rộng", để liên hoan phim (LHP) VN trong những kỳ tới thu hẹp khoảng cách, xích lại gần hơn các LHP quốc tế, là LHP của "một nền ĐAVN đổi mới và hội nhập" thật sự.

Điện ảnh là môn nghệ thuật thứ 7 không phải do các "nữ thần" trên Đỉnh Olympia sáng tạo, nó chỉ xuất hiện từ khi các phát minh về khoa học kỹ thuật với các ứng dụng của nó tạo nên thú vui giải trí đặc biệt này. Chỉ mới có hơn 100 năm nay nhưng mỗi ngày một phát triển, trở thành một ngành công nghệ giải trí lớn mạnh, thu hút hàng tỷ người trên thế giới.

Ảnh: tintuconline

Liên hoan phim quốc tế

Là một ngành thuộc công nghệ giải trí được yêu thích, mang lại nhiều thay đổi trong việc thỏa mãn nhu cầu thẩm mỹ, hưởng thụ văn hóa nghệ thuật của công chúng, thu được lợi nhuận khổng lồ, phim ảnh nói riêng và điện ảnh nói chung trở thành một "thị trường" màu mỡ cho các tập đoàn kinh doanh công nghệ giải trí.

Các Liên hoan phim(LHP) cũng trở thành những họat động không thể thiếu, ngòai việc trao đổi giao lưu về văn hóa nghệ thuật, còn là để khuếch trương, phát triển, và tăng thêm lợi nhuận cho ngành điện ảnh. LHP vừa là ngày hội của các nhà làm phim, vừa là "hội chợ", chính từ các LHP mà sản phẩm - phim có thể làm nên danh tiếng không chỉ  tiền bạc mà còn cả sự nghiệp, hào quang, vinh danh cho một cá nhân hay tập đoàn nào đó, nhưng cũng từ đây có khi lại là "dấu chấm hết" cho một sự tàn lụi nếu thất bại.

Theo một thống kê trên mạng Google, hàng năm có trung bình từ 650 - 700 LHP ở khắp các Châu lục, quốc gia và các tập đoàn đa quốc gia, cùng một số tổ chức hiệp hội khác trên thế giới. Nhưng trong số các LHP này được thế giới biết đến không quá 5%, là những LHP thực sự mang danh vọng và uy tín cho ai được tham dự, được tôn vinh ở đó.

Trước hết không thể tranh cãi, danh giá nhất, uy tín nhất là Giải Oscar của Viện Hàn lâm Điện ảnh Mỹ, là niềm mơ ước của bất kỳ ai theo đuổi và đam mê ngành điện ảnh, nhưng đây không phải là LHP như lâu nay mọi người lầm tưởng.

Những LHP nổi tiếng cả về sự lâu đời mang tính truyền thống, lẫn uy tín và quy mô, mà chỉ một lần có tên cũng đủ vinh dự cả đời, ngay cả chỉ cần được đề cử vào giải cũng đã là một niềm tự hào vì như thế là đã có danh tiếng, được xếp hạng A theo tiêu chí của Hiệp hội các nhà sản xuất phim thế giới (FIAPF) như các LHP Cannes - Pháp (tính đến năm 2009 là qua 62 lần), Berlin - Đức( đến năm 2009 là 59 lần tổ chức), Venice - Italia( năm 2009 là LHP thứ 66), Sundance - Mỹ, Toronto - Canada. ...

Đứng hàng kế tiếp là các LHP quốc gia nhưng được mở rộng mang tính chất quốc tế như các LHP: Matxcova - Nga, Roma - Italia, Karlovyvary - CH Séc, St.Sebastian - Tây Ban Nha, Rotterdam - Hà Lan, Locarno - Thụy Sĩ, Fukuoka - Nhật, Pusan - Hàn Quốc, Thượng Hải - Trung Quốc.... Còn những LHP khác nằm trong khu vực hay các quốc gia thì gần như chỉ mang tính "nội bộ", vài năm gần đây có thêm tính giao lưu quốc tế, nhưng chỉ ở mức độ giới thiệu cho phong phú LHP, chứ chưa mang tầm là LHP quốc tế có uy tín và lâu đời như các LHP trên.

Các LHP quốc tế lớn như Cannes, Venice, Berlin, Toronto... đã trở thành những cái tên quen thuộc, là niềm mơ ước của các nhà làm phim (mơ được lọt vào giải của LHP), bởi chính những tiêu chí của giải như là một bảo chứng cho tác phẩm. Nếu được giải, sản phẩm điện ảnh sẽ mặc định được hiểu là có "giá trị", không chỉ cho nhà sản xuất, mà cho cả đạo diễn, diễn viên... Và có thể từ đó mà danh tiếng, tiền bạc, vinh quang sẽ đến.

Chính vì thế mà kể từ khi tổ chức LHP đầu tiên cho đến bây giờ, những quy định, cũng như chuẩn mực để xếp lọai cho tác phẩm điện ảnh đọat giải đựơc các Ban giám khảo tuân thủ nghiêm ngặt và gần như không thay đổi các chi tiết cơ bản. Và những tiêu chí được đề ra là những "thử thách" thật sự đối với tác phẩm điện ảnh mang tới tham dự LHP, nên khi đoạt giải thì không thể không công nhận đó là những tác phẩm - sản phẩm có giá trị cao cả về nội dung lẫn nghệ thuật.

Liên hoan phim Việt Nam

Ở Việt Nam do yếu tố lịch sử nên chỉ tính LHP đầu tiên năm 1971 tại Hà Nội, tới ngày 8.12.2009 tại TP.HCM là LHP lần thứ 16. Những năm trước tháng 4.1975,có 3 LHP mang tính lịch sử của ĐAVN.

LHP lần 1, năm 1971 đánh dấu sự có mặt cũng như sức sống mãnh liệt của ĐAVN, dù trong chiến tranh ác liệt, thiếu thốn đủ bề, phương tiện thô sơ... vẫn làm được những bộ phim mang nội dung hiện thực cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước ở Miền Nam và xây dựng CNXH ở Miền Bắc. Những bộ phim này thật sự có ảnh hưởng lớn đến công chúng khán giả xem phim Việt.

LHP lần 2  tại Hà Nội năm 1973 lại là dấu mốc cho ĐAVN 20 năm trưởng thành. Tới LHP lần 3  tại Hải Phòng tháng 3.1975, là một LHP "nóng bỏng", là kỷ niệm không thể quên với các nhà làm phim VN đương thời. LHP chỉ tiến hành được một nửa vì ngay lúc đó các nhà làm phim được lệnh lên đường lập tức phục vụ cho Chiến dịch Hồ Chí Minh đang vào giai đọan cuối cùng, chuẩn bị tấn công Buôn Mê Thuột và đánh chiếm giải phóng Tây Nguyên.

LHP lần 4  tại tp.HCM năm 1977, một LHP đầy ý nghĩa về một nền ĐAVN thống nhất hai miền Nam - Bắc, là một cuộc họp mặt có cả nụ cười, nước mắt trong hạnh phúc của những người làm phim, và cũng là sự "tổng duyệt" lực lượng để có các kế họach cho những dự án phát triển ngành ĐAVN trong thời kỳ mới.

LHP lần 5  năm 1980 tại Hà Nội là LHP kỷ niệm 90 năm ngày sinh nhật Bác Hồ. LHP lần 6 năm 1983 tại TP.HCM, kỷ niệm 30 năm ĐAVN lớn mạnh trong những điều kiện khó khăn của đất nước sau chiến tranh. LHP lần 7 năm 1985 cũng tại TP.HCM, là một LHP mà ĐAVN đang phải đương đầu với những khó khăn chung của cả đất nước.

LHP lần 8  năm 1988 tại Đà Nẵng, những tín hiệu của công cuộc "mở cửa", "đổi mới" đã có ảnh hưởng tích cực đến ĐAVN. LHP lần 9  năm 1990 tại Huế, một LHP có nhiều biến chuyển trong tư duy ĐAVN, bởi những yếu tố "kinh tế thị trường" cùng các biến động chính trị trên thế giới, đã có tác động nhất định đối với các nhà làm phim.

LHP lần 10, năm 1993 tại Hải Phòng là một LHP mà ĐAVN đang rơi vào thời kỳ mà những lọai phim "thị trường", "mì ăn liền" lên ngôi. LHP lần 11, năm 1996 tại Hà Nội, thêm một lần nữa những phim thuộc dòng "thị trường" vẫn làm "mưa gió" trong LHP.

LHP lần 12, tại Huế năm 1999, một LHP đánh đánh dấu cột mốc "thiên niên kỷ" của ĐAVN, với nhiều trăn trở của bộ môn nghệ thuật thứ 7 trong thời "hội nhập","tòan cầu hóa", và bắt đầu manh nha danh từ "xã hội hóa", với các hãng phim tư nhân được thành lập.

LHP lần 13, tại TP. Vinh - Nghệ An năm 2001, lại là một cuộc "tổng kết" nhìn nhận, rút kinh nghiệm của ĐAVN về những hướng đi trong thời kỳ mà "xã hội hóa" là tất yếu, là sự có mặt của các yếu tố nước ngòai, tư nhân trong nền ĐAVN.

LHP lần 14, tại Buôn Mê Thuột năm 2005, lần đầu tiên những phim của điện ảnh tư nhân, phim có yếu tố nước ngòai tham gia, đã cho thấy ĐAVN bắt đầu có chuyển biến trong xu thế hội nhập.

Và đến LHP lần 15, 21.11.2007 tại TP.Nam Định, với tiêu chí "Vì một nền ĐAVN đổi mới và hội nhập", chỉ riêng phim truyện nhựa của các hãng tư nhân tham gia trong LHP là 4/9 đơn vị, số phim là 7/25 phim, và phim có yếu tố nước ngoài được "bình đẳng'" với phim VN thuần túy là 5/ 25 phim..

LHP lần 16 , theo dự kiến tổ chức tại TP.HCM ngày 8 -12.12.2009 được xem là LHP bản lề để chuẩn bị cho việc thực hiện LHP lần thứ  17 vào năm 2011, kỷ niệm 40 năm ra đời kể lần tổ chức đầu tiên năm 1971, với nhiều hy vọng thực sự đổi mới trong ngành ĐAVN cả về chất và lượng.

Những khoảng cách còn lại

Nền ĐAVN của ta so với thế giới vẫn có nhiều khoảng cách, chưa thật sự hội nhập được với điện ảnh thế giới. Không chỉ thế mà ngay cả đối với khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, hay Đông Nam Á thì chúng ta cũng chưa phải là một nền điện ảnh lớn mạnh, có ảnh hưởng, và chưa tiếp cận được.

Nhiều giải thưởng điện ảnh quốc tế mà ta có được trong các LHP chỉ là những giải thưởng khu vực và ít danh tiếng, thậm chí còn không ai biết. Như LHP Châu Á - Thái Bình Dương, mà người chủ nhiệm phim" Người Mỹ trầm lặng" không hề biết , để trả catsê cho diễn viên Mai Hoa cao hơn (diễn viên nào có giải thưởng LHP quốc tế thì catsê cao hơn diễn viên không có giải - quy định của các hãng phim Hollywood).

Còn phim VN được giải trong những LHP danh giá như Cannes, Venice thì lại không mang "quốc tịch" VN, dù do đạo diễn VN làm tại VN như Xích lô - Trần Anh Hùng, Ba mùa - Tony Bùi...

Ngay cả các LHP của ĐAVN cũng có những khoảng cách với các LHP quốc tế. Không kể tới những LHP đẳng cấp cao, chỉ nói về những LHP thuộc khu vực, thì LHP của VN thật "nhỏ bé", cả về quy mô tổ chức, về những tiêu chí nghệ thuật, về cơ cấu giải thưởng...

Chỉ nói riêng về địa điểm tổ chức LHP, "rải" khắp 3 miền Nam - Trung - Bắc (chỉ thiếu có vùng Châu thổ sông Mêkông, vùng núi Tây Bắc). Và như thế không làm nên một "danh tiếng" cho LHP, như ở các nước trong châu lục: LHP Thượng Hải - Trung Quốc, LHP Pusan - Hàn Quốc, LHP Fukuoka - Nhật Bản, LHP Bangkok - Thái Lan,LHP Bombay - Ấn Độ, LHP Jakarta - Indonesia...dù các LHP này "tuổi" còn trẻ hơn LHP VN.

Trong cơ cấu giải thưởng cũng vậy, có lẽ VN luôn mang tâm thế "cả nhà cùng vui" trong LHP nên có rất nhiều giải thưởng: Bông Sen Vàng, Bông Sen Bạc, bằng khen...trong khi số lượng phim tham dự lại không nhiều. Tính trung bình, phim nào cũng có một giải gì đó, chính vì thế mà giải thưởng tự dưng "bớt" giá trị. Trong các LHP quốc tế họ chỉ có một giải duy nhất: giải Vàng (hay giải mang biểu tượng linh vật của LHP), không có "nhì", 'ba", hay "bạc", "đồng"...

Về tiêu chí nghệ thuật để xét giải cũng bộc lộ khoảng cách với các nước bạn. Những phim mang tới LHP là những phim có đóng góp vào sự đổi mới, khám phá, sáng tạo trong nghệ thuật, có ảnh hưởng sâu rộng đối với công chúng, có nội dung mang thông điệp cho nhân lọai với những vấn đề mang tính tòan cầu, không của riêng ai ...

Nhưng phim của VN dự LHP không phải vậy, có phim được "cất" sau xuất chiếu ra mắt đến LHP mới đưa ra, có phim chất lượng nghệ thuật quá yếu kém cũng mang đi dự LHP và có những phim mà không ai muốn xem cũng được vào danh sách tham dự...

Và để khuếch trương ngành điện ảnh của mình đến với các nước, LHP (dù hạn hẹp một vùng lãnh thổ như HongKong, Đài Loan..- Trung quốc) cũng gắn thêm chữ "quốc tế"- International ,mời rất nhiều khách nước bạn tham gia, tạo nên thanh thế danh tiếng cho LHP. Mỗi LHP là một "đại lễ hội" hoành tráng, rực rỡ...

Ở VN ta chỉ có mời khách dự như đãi tiệc vui, chứ chưa có sự góp mặt của họ cùng tham dự như một thành viên trong LHP. LHP cũng như một "hội nghị" gặp mặt có thêm trình diễn ca múa nhạc - mang tính quần chúng hơn là chọn lọc nghệ thuật đặc sắc.

Thật ra, dự án về một LHP quốc tế ở VN cũng đã được đề cập và có cả văn bản trình lên Bộ VHTT (nay là Bộ VH-TT-DL), của Sở VHTT.TP.HCM từ năm 2006, tổ chức tại TP.HCM một LHP quốc tế hàng năm. Nhưng tới giờ, dự án này vẫn "im lặng". Và gần đây là một dự án, có thể trở thành hiện thực vì đã được chấp nhận, là LHP quốc tế Hà Nội vào năm 2010.

Ông Paolo Bertoli - một trong năm thành viên của hội đồng tuyển chọn phim của Liên hoan phim Venice trong chuyến sang VN để tìm kiếm các nhà sản xuất phim, đạo diễn và những bộ phim hay, nhận xét: "Điều mà các nhà làm phim VN còn thiếu là mối liên hệ với thế giới bên ngoài. Nếu có thông tin đầy đủ bằng cách thường xuyên tham dự các LHP quốc tế, nghiên cứu nhiều phim nước ngoài... thì họ sẽ học hỏi được nhiều hơn, cũng như có nhiều kinh nghiệm hơn"...

LHP 16 đang sắp tới gần,đã đến lúc ĐAVN và những người có trách nhiệm phải biết "nhìn xa, trông rộng", để LHP VN trong những kỳ tới thu hẹp khoảng cách, xích lại gần hơn các LHP quốc tế, là LHP của "một nền ĐAVN đổi mới và hội nhập" thật sự.

Hoài Hương