Được hình thành từ năm 2005 với xuất phát điểm là Diễn đàn xã hội dân sự ASEAN, Diễn đàn Nhân dân ASEAN đã có bước tiến dài trong việc thúc đẩy ngoại giao nhân dân giữa các nước ASEAN, thúc đẩy sự kết nối nội khối.

Mục tiêu của diễn đàn này để tăng cường sự hiểu biết của xã hội dân sự về ASEAN, là địa chỉ để xã hội dân sự và người dân tham gia bàn bạc và đối thoại với các nhà lãnh đạo ASEAN về các vấn đề của khu vực, hướng tới một "ASEAN của người dân ASEAN".

Đoàn Việt Nam tại Diễn đàn Nhân dân ASEAN. Ảnh: PL

Theo thông lệ, cuối mỗi kỳ đối thoại, một bản đệ trình tập hợp ý kiến của các thành viên tham gia sẽ được gửi tới các nhà lãnh đạo ASEAN tại Hội nghị thượng đỉnh. Trong chương trình dự kiến lần này, Tổng thư kí ASEAN, ông Surin Pitsuwan sẽ có mặt tại phiên khai mạc để đối thoại về sự can dự của ASEAN vào hoạt động của xã hội dân sự.

Thế nhưng, 600 đại biểu đến từ 10 nước ASEAN và các nước đối tác đã một phen thất vọng vì ngài Tổng thư kí vì lý do nào đó đã vắng mặt và cho đến cuối ngày họp đầu tiên, chưa có bất kì cam kết nào từ lãnh đạo chủ chốt của Chính phủ các nước thành viên ASEAN sẽ tham gia đối thoại.

6 trong số 10 phát biểu của phiên đối thoại đầu tiên của đại diện nhân dân ASEAN đều bày tỏ sự không hài lòng vì không được lắng nghe giới lãnh đạo ASEAN.

Và như vậy, phiên đối thoại về sự can dự của ASEAN vào hoạt động của nhân dân ASEAN đã bị đảo chiều, trả sự chủ động về với Diễn đàn nhân dân ASEAN. Nói cách khác, Diễn đàn Nhân dân ASEAN đã chuyển từ đối thoại với lãnh đạo ASEAN sang độc thoại giữa khối nhân dân, đối thoại trong nội bộ những người dân trong khu vực này.

Theo bà Corinna Lopa (Philippines), vẫn đang có trở ngại nhất định trong ASEAN về việc nhìn nhận xã hội dân sự cũng như sự tham gia của người dân vào tiến trình chung của ASEAN, mặc dù Hiến chương ASEAN đã nêu rất rõ sự tham gia của nhân dân trong ASEAN.

Theo bà Lopa cho biết, từ năm 2005, nhân dân và xã hội dân sự ASEAN đã phải tự mình tuyên bố và tìm không gian cho mình trong hoạt động chung của ASEAN. "Đến nay, ASEAN vẫn chưa có được không gian rõ ràng cho sự tham gia của người dân và xã hội dân sự".

"ASEAN không phải của riêng Chính phủ mà của nhân dân ASEAN. Lãnh đạo ASEAN cần công nhận vai trò và tạo điều kiện cho nhân dân ASEAN đóng đúng vai", một đại diện từ Indonesia lên tiếng.

Vì sự phát triển bền vững của ASEAN. Ảnh: PL

Không thể gạt ra bên lề

Theo ông Trần Đắc Lợi (Việt Nam), thực ra, không gian cho sự can dự của nhân dân vào hội nhập ASEAN còn rất lớn. "Trong dài hạn, vai trò này không thể đơn giản là bị gạt ra bên lề".

Tuy nhiên, sự can dự của nhân dân với ASEAN phụ thuộc chủ yếu vào chính nhân dân và các tổ chức xã hội ASEAN. "Chúng ta phải xem lại điểm mạnh và yếu của mình".

"Vai trò của nhân dân và xã hội dân sự ASEAN chỉ có thể được công nhận và nhân dân ASEAN thực sự có sức mạnh đoàn kết và được tổ chức tốt. Và sức mạnh nhân dân chỉ có hiệu quả nếu có mục tiêu đúng và rõ ràng. Mục tiêu đúng chính là vì giá trị cơ bản mà nhân dân ASEAN cùng quan tâm", ông Lợi nói.

Chính vì vậy, bà Corinna Lopa quả quyết, một trong những nhiệm vụ quan trọng là "xây dựng lòng tin giữa xã hội dân sự và ASEAN và ngược lại".

Trách nhiệm giải trình

Ông Trần Đắc Lợi (ngồi giữa): Về lâu dài, không thể đơn giản gạt ra ngoài lề vai trò của nhân dân và các tổ chức xã hội dân sự. Ảnh: PL

Bà Chanida Chanyapate Bamford, (Thái Lan) đặt vấn đề về chất lượng của Hiến chương ASEAN cũng như tính khả thi của nó. "500 triệu người sẽ chịu tác động của bản Hiến chương, thế nhưng, đó là sản phẩm của 10 người đại diện cho 10 quốc gia, (dù sản phẩm cuối cùng không tệ!). Tuy nhiên, liệu số phận của Hiến chương này có giống như nhiều thỏa thuận trước đây trong ASEAN, cứ cam kết nhưng thực hiện hay không còn tùy thuộc vào từng quốc gia thành viên? Liệu Hiến chương ASEAN có thể vào cuộc sống hay chỉ trên giấy?"

Nhiều đại biểu đòi hỏi "thúc đẩy trách nhiệm giải trình của Chính phủ các quốc gia thành viên ASEAN với bản Hiến chương mà họ đã cùng kí tên vào".

Thật thú vị là điều này gắn với chủ đề của Diễn đàn Nhân dân ASEAN năm 2010 tại Việt Nam: Tiến tới một ASEAN từ tầm nhìn đến hành động".

• Phương Loan