“Người đàn bà thép” của văn chương hậu hiện đại (Phần 1)

Trong khi cuộc bùng nổ của Nghệ thuật Tiền phong, ngang nhiên và trót lọt, đem “ý niệm” vào thế giới vốn thuần trực quan, cảm xúc và thị giác trừu tượng của nghệ thuật, biến nó thành lĩnh vực cập nhật của tư tưởng - tri thức cũng như lan toả muôn vàn chiều kích khác của ngôn ngữ đặc thù, thì sáng tác văn chương theo khuynh hướng hậu hiện đại dường như còn được kỳ vọng hơn thế, tại lãnh địa vốn dĩ là suy tưởng và tự nhận thức của nó.

Dòng chảy kỳ thú và ngạo mạn của chủ nghĩa hậu hiện đại, với tính chất giả định, tính chất trò chơi, và sự bất tín vào ngôn từ khái niệm, trong kết hợp của từng cá nhân với phong cách lịch sử độc đáo, đã tạo ra những đỉnh cao mới trong hành trình khám phá những biên độ của tâm thức con người. Margaret Eleanor Atwood ^[1] (1939), nhà văn lớn của Canada và thế giới là một trường hợp như vậy.

Con người thực và thế giới viễn tưởng

Mặc dầu những nhận định "là sự kết hợp thành công giữa tuyên ngôn chính trị mạnh mẽ và nghệ thuật văn chương tinh vi", "viết để đáp trả làn sóng chống nữ quyền tại Bắc Mỹ những năm 1980", nhưng Chuyện người Tuỳ nữ ^[2], và kể cả sau này, Tay sát thủ mù ^[3] của Atwood, vẫn là những tiểu thuyết đặt vấn đề con người, trong bản chất suy tưởng và những trôi dạt, biến hoá không thể giới hạn của nó.

Bìa cuốn sách Chuyện người Tuỳ nữ.

Chọn một bối cảnh giả tưởng cho Chuyện người Tuỳ nữ, mà không quá nhấn mạnh vấn đề bối cảnh cơ giới như các truyện science-fiction khác, Atwood nhìn thấy từ đó cơ hội của chuyến phiêu lưu bản ngã và suy nghiệm nơi con người, chứ không phải sự thay đổi ứng xử nhờ tưởng tượng khoa học hay tưởng tượng kỳ ảo. Tưởng tượng viễn tưởng của Atwood là một trong những cái cớ để bà phô diễn phương án khả thể về thế giới một cách vô cùng đặc sắc.

"Tuỳ nữ" là tên gọi chung, cũng là phẩm hàm xã hội của một tầng lớp đặc biệt: những phụ nữ khoẻ mạnh, có khả năng sinh nở, "may mắn" được tuyển lựa vào đội ngũ mang thai thế mạng cho các quý phu nhân, vì lý do nào đó đã mất hoàn toàn khả năng thụ thai, duy trì nòi giống. Họ là "những cổ tử cung có chân", để thoát khỏi kiếp lao động khổ sai trọn đời trong các bãi thải phóng xạ hay những hình thức nô lệ tàn khốc khác, trong một xã hội mà sự thống trị của con người ở mức độ triệt để, kiệt cùng và tàn ác nhất.

Với bối cảnh nước Cộng hoà Gilead, nơi nhà nước thần quyền cực đoan áp đặt một trật tự bất di bất dịch, không dựa trên một cơ sở nào ngoài ý chí thống trị và sự trừng phạt ghê rợn, tàn khốc, nhằm mục đích biến tất thảy con người thành công cụ, những cỗ máy phục vụ tham vọng; câu chuyện kể về một người "Tuỳ nữ" cô đơn, yếu mềm, bị vây bủa tứ bề bởi những luật lệ "máy hoá" con người.

Nhưng điều đã khiến cho cô tiếp tục được sống gần như một con người, hay ít nhất cũng như một sự tưởng vọng với người phụ nữ Mỹ trước kia mà cô từng là - có tình yêu, gia đình, bạn bè, niềm ham thích, và nhất là có một cái tên - chính là năng lực mãnh liệt của cảm xúc và suy tưởng, lòng ham sống cuồng nhiệt, trí thông minh sắc bén, và đương nhiên, hành động táo bạo. Những tư chất con người đó không chịu khuất phục mà bung ra dữ dội, làm xô lệch cuộc sống vốn bị trói chặt trong đời sống sinh vật - công cụ tối thiểu, bất chấp định mệnh khốc liệt, bất chấp sự uy hiếp không thể vượt qua.

Như vậy, cái khả thể về thế giới mà Atwood hình dung, cuối cùng vẫn là cuộc quyết đấu giữa con người với những trở lực phi nhân tính, đây là một quan niệm chính trị sắc bén, thực tiễn, cũng đồng thời là quan niệm văn chương.

Trong cái "hiện tại" đã rắp tâm bị tước đoạt mọi năng lực cảm giác, nhận thức và thụ hưởng, Tuỳ nữ của Atwood trở thành nhân vật hồi cố, suy tưởng, so sánh, giễu nhại, phê phán, châm biếm, triết lý, tưởng tượng, tìm giải pháp... - nghĩa là trở thành kiểu nhân vật hàm chứa những suy nghiệm trực tiếp của nhà văn về cuộc đời.

Nhân vật không còn được xem là sản phẩm thụ động biểu đạt ý đồ của nhà văn, mà trở thành kết quả sự đa dạng hoá điểm nhìn trần thuật của chính người sáng tác. Sau này, Atiq Rhahimi, tác giả đoạt giải Goncourt 2008 cũng đã mượn thủ pháp xây dựng nhân vật tương tự trong Nhẫn Thạch^[4], để tạo nên một dòng "độc thoại" đa thanh.

Tác giả Margaret Eleanor Atwood. Ảnh: amazon.com

Tuỳ nữ của Atwood giống như kẻ kiên trì gạn lọc những khả thể khác nhau của sự kiện, đời sống, trong cuộc theo đuổi triền miên bản ngã và cảm giác đã bị huỷ hoại, bị tước đoạt:

"Ừ thì là phòng tôi. Rốt cuộc cũng phải có chốn nào đó tôi nhận là của mình chứ, ngay cả thời buổi này. Tôi đang đợi, trong phòng mình, ngay lúc này đây là một phòng đợi. Khi tôi đi ngủ sẽ là phòng ngủ".

"Không có gì thay đổi ngay tức khắc: trong thùng tắm nóng dần đều người tắm sẽ bị đun đến chết trước khi kịp nhận ra".

"Khi đã ra khỏi đây, nếu có bao giờ tôi ghi lại ngày nay, trong một hình thức nào, kể cả là lời lẽ truyền qua giọng nói, đó cũng sẽ lại là tái dựng, cách xa thêm một tầng. Chẳng bao giờ nói được một điều chính xác như đã có, bởi điều nói ra không thể nào chính xác, người ta luôn phải bỏ qua gì đó, có quá nhiều phần, nhiều mặt, nhiều phản đề, nhiều sắc thái; quá nhiều cử chỉ, có thể giải nghĩa tuỳ cách hiểu, quá nhiều hình thù không bao giờ mô tả đủ, quá nhiều mùi trong không trung, hay vị trên đầu lưỡi, nhiều sắc điệu, quá nhiều".

"Có thể vấn đề không liên quan gì đến quyền làm chủ. Có thể không hẳn là ai chiếm hữu ai, ai có thể làm gì ai mà vẫn bình yên vô sự, cho đến tận khi chết. Có thể không phải là ai được ngồi và ai phải quỳ hay đứng hay nằm ngửa, chân giạng ra. Có lẽ là ai có thể làm bất cứ gì với ai mà vẫn được tha thứ. Đừng có bảo tôi thế cũng như nhau".

"Không ai chết vì thiếu tình dục. Người ta chỉ chết vì thiếu tình yêu..."

Vừa minh triết sắc bén, vừa thấm đượm nhục cảm tràn ứ, trong một thứ ngôn ngữ biến hoá, luôn tự truy vấn năng lực hiện hình, biểu đạt của nó, theo sát mỗi xao xuyến tinh vi... Chuyện người Tuỳ nữ của Atwood mượn một hoàn cảnh "phi nhân" để làm toả sáng ý nghĩa con người, đưa ra một tâm thức mạnh mẽ, khoát đạt của thời hiện tại: Con người hồ nghi, kiếm tìm, nhưng quan trọng hơn, là Con người của tự do tư tưởng và tự do cảm nghiệm. Chính năng lực độc lập về tư tưởng cũng như cảm xúc của Tuỳ nữ trong hoàn cảnh bị áp chế, tước đoạt thô bạo, khiến cho người đọc rung động và yêu mến cô.

Chọn hình tượng người phụ nữ làm đại diện cho Con người và giá trị tự thân của nó - trí tuệ, nhục cảm, tính độc lập, cá biệt sâu sắc, Atwood không chỉ tham dự vào cuộc đấu tranh giải phóng phụ nữ, mà còn thực hiện một hành vi giải - trung tâm lý thú, nếu từ trước vị trí trung tâm và tiếng nói chính thống vẫn được khoác cho bộ áo của cánh mày râu. Tiên đoán một tương lai khủng hoảng của quyền con người hay sự huỷ hoại những năng lực bản thể, đồng thời cảnh báo sự vuột mất không gì cứu vãn nổi của thực tại, nhưng Atwood vẫn có phần lạc quan và kỳ vọng vào sức sống và tồn tại độc lập của con người.

(1) Nữ văn sĩ Canada, sinh năm 1939 ở Ottawa. Thân sinh là nhà nghiên cứu côn trùng, vì vậy phần lớn những năm còn nhỏ bà sống tách biệt với xã hội, trong những trạm quan sát rừng. Cho tới năm 11 tuổi bà không theo học ở trường lớp, mà tự học đọc. Sau này bà học tiếng Anh, Pháp và triết học tại Đại học Toronto, rồi tiếp tục theo học tại ĐH Harvard.

Trong những năm đại học, bà đã xuất bản một tập thơ với thành công khá khiêm tốn. Năm 1967, bà bỏ dở luận án tiến sĩ, đi làm hầu bàn, nhà nghiên cứu thị trường, rồi giáo viên. Tiểu thuyết thành công lớn đầu tiên của bà là Edible Woman ra mắt năm 1969, từ đó bà làm nhà văn tự do. Bà là nhà văn hóa lớn của Canada, tích cực tham gia các hoạt động xã hội, thường phát biểu quan điểm về các vấn đề nữ quyền, môi trường và chính trị.

Hiện bà sống cùng chồng là nhà văn Graem Gibson ở Toronto. Họ có ba con gái và một chú mèo.

(2) The Handmaid's tale, An Lý dịch, Nhã Nam và NXB Văn học ấn hành tháng 8/2009.

(3) The Blind Assassin, An Lý dịch, chưa có ấn bản.

(4) Syngué Sabour - Pierre de patience, bản tiếng Việt của Nguyên Ngọc, Nhã Nam và NXB Hội nhà văn, 2009.