>> Đại biểu QH với tư tưởng "về căn bản nhất trí..."
>> Hành pháp - Lập pháp: Còn nặng tính "người nhà"?
>> Chất lượng Quốc hội, chất lượng phát triển
>> Cử tri chuyên nghiệp

Thiếu thời gian tập trung cho công việc

Khó khăn đầu tiên là quỹ thời gian hạn hẹp. QH hiện có 491 đại biểu (ĐB), trong đó tới 75% là ĐB kiêm nhiệm.

Chủ tịch QH Nguyễn Phú Trọng từng nhận xét: “Thực tiễn cho thấy, các ĐB kiêm nhiệm do bận công tác nên không bố trí được đầy đủ thời gian tham gia các hoạt động. Nhiều cuộc họp của Hội đồng Dân tộc và các ủy ban không đủ 2/3 số lượng thành viên tham dự”.

ĐB Nguyễn Minh Thuyết. (Nguồn ảnh: TTXVN)

“Trước và trong mỗi kỳ họp của QH, tôi đều căng thẳng vì phải đọc số lượng tài liệu rất lớn” - ĐB Nguyễn Minh Thuyết cho biết. “Riêng với dự án bô-xít, tôi đã phải tìm đọc tất cả các tài liệu có liên quan, trên mạng trong và ngoài nước. Có những vấn đề kỹ thuật, tôi phải hỏi ý kiến chuyên gia”.

Ông Thuyết là ĐB chuyên trách nên mới có thời gian đọc “số lượng tài liệu rất lớn” như vậy. Còn với các ĐB kiêm nhiệm, gần như chẳng ĐB nào có thì giờ theo dõi, nghiên cứu. Trong khi các vấn đề nghị sự đều phức tạp, đa phần đòi hỏi chuyên môn cao.

Đói thông tin do thiếu thực tế

Quan trọng hơn, các ĐB thiếu một điều kiện thiết yếu cho công việc làm người đại diện của cử tri: thông tin.

Thiếu thông tin đã trở thành một “căn bệnh” của các ĐB, nhất là những người không ở trong bộ máy hành pháp hay giữ một vị trí lãnh đạo nào đó. Hậu quả của căn bệnh này là mỗi ĐB riêng lẻ không có cách nào kiểm tra, thẩm định lại các số liệu, kết quả báo cáo, dự báo (nhiều khi rất vênh nhau) của cơ quan hành pháp.

Bà Nguyễn Thị Bạch Mai, Phó đoàn ĐBQH Tây Ninh. (Nguồn ảnh: Tiền Phong)

Vậy có tìm ra được con số thực và biểu quyết trên cơ sở đó không? Như khai thác bô-xít, nhiều ĐB nói thiếu thông tin là vậy”.

Không có thông tin, ĐB nào có thể mạnh dạn bày tỏ chính kiến? Sự thiếu thông tin xuất phát từ vài nguyên nhân. Thông thường các ĐBQH có một số kênh để tiếp nhận thông tin: qua giám sát thực tế, tiếp xúc cử tri, và qua báo chí.

Giám sát thực tế thì không phải ĐB nào cũng có điều kiện lăn lộn với cơ sở.

Tiếp xúc cử tri, trên thực tế, còn khá hình thức. Ở nhiều nước, việc tiếp xúc cử tri diễn ra đều đặn tại văn phòng (tại đơn vị mà ĐB đó làm việc), bất cứ ai cũng đến trực tiếp được hoặc có thể thông qua đăng ký trên điện thoại, không có kiểu “đại diện cử tri” đến làm việc thay cử tri.

Ở ta, việc tiếp xúc diễn ra định kỳ 4 buổi/năm, và đó là những buổi gặp gỡ giữa ĐBQH và đại diện cử tri khu vực - tức tổ trưởng dân phố, bí thư chi bộ, chi hội trưởng phụ nữ v.v. Ông Nguyễn Minh Thuyết cho rằng việc này một phần bắt nguồn từ tâm lý “bảo vệ uy tín” cho ĐBQH và địa phương: “Người ta sợ nếu tổ chức tiếp xúc cử tri, cử tri mà đến ít thì ĐB mang tiếng”.

Cũng có thể, nó xuất phát từ tâm lý sợ cử tri sẽ kéo đến tranh thủ khiếu nại, tố cáo, làm sai lệch mục đích hội nghị.

Báo chí cuối cùng đã trở thành một kênh thông tin quan trọng cho các ĐBQH. Nên tham luận của một vài ĐB có phần giống như “tổng hợp thông tin từ các báo” là vì vậy.

Làm sao giữ lửa

Trước đây, QH khóa XI được coi là một khóa thành công, với nhiều đại biểu có đóng góp nổi bật như các ĐB Nguyễn Ngọc Trân, Đỗ Trọng Ngoạn, Tôn Nữ Thị Ninh v.v. Sang khóa XII, nhiều ĐB nghỉ, dư luận sợ chất lượng hoạt động của QH sẽ bị ảnh hưởng.

Thực tế cho thấy, ban đầu các ĐB khóa XII đã vào cuộc rất mau chóng, sôi nổi. Tuy vậy, kể từ kỳ họp thứ tư, không khí có vẻ chùng xuống. Các ĐB dường như đang “kém hào hứng”, tranh luận ít sôi động hơn.

Làm sao giữ “lửa” cho ĐBQH? Câu trả lời là, muốn tăng chất “lửa”, phải tăng cái “uy” của QH.

Đại biểu Quốc hội TP. Hà Nội trong một buổi thảo luận. (Ảnh: VA)

Báo cáo về dự án bô-xít cũng phải tới ngày 23/5 mới được chuyển cho QH, trong khi đã có Quyết định 167 của Bộ Chính trị “chỉ đạo việc chuẩn bị báo cáo QH trong phần báo cáo về kinh tế - xã hội năm 2009” từ ngày 25/4.

Nhưng “QH cũng chỉ có thể nhắc nhở, lưu ý các cơ quan Chính phủ “rút kinh nghiệm” thôi” - ĐB Nguyễn Minh Thuyết mỉm cười.

“Tôi đã từng viết, ở nước ngoài, mỗi ĐB là đại diện cho một đơn vị bầu cử, nếu không làm tốt vai trò đại diện cho cử tri là bị cử tri bãi nhiệm ngay. Ở ta thì không thế, nên ĐB không thực sự có động cơ để gắn bó với cử tri. Ngược lại, vì thấy cái “uy” của ĐB không cao, cử tri cũng không thiết tha với ĐB.

6 năm làm ĐBQH, tôi chỉ giúp 2-3 cử tri giải quyết được khiếu nại của các vị ấy, trong khi mỗi năm nhận tới 60-70 đơn”.

“ĐB nào nhiệt tình, cử tri gửi thắc mắc gì cũng hứa giải quyết hết, thì phải coi chừng không thực hiện được, lại mang tiếng là “ĐB họ Hứa” - ông Thuyết cho biết thêm.

Về hoạt động của ĐB ở các địa phương, gần đây, trong một hội thảo về chất lượng tiếp xúc cử tri, ông Trần Hoàng Thám, ĐBQH TP HCM, cũng đã thừa nhận một thực tế là, nếu ĐBQH đồng thời giữ chức vụ cao trong chính quyền thì nói gì địa phương giải quyết ngay, còn những ĐB không chức vụ thì tiếng nói hạn chế hơn nhiều.

Tất nhiên, ông Thám vẫn khẳng định: “Phải thấy rằng dù là ĐBQH có chức vụ cao hay chưa cao thì vẫn bình đẳng về quyền và trách nhiệm của ĐBQH đối với chính quyền địa phương”.

Cần thêm cơ chế “bật đèn xanh” cho ĐB?

Theo quy định, để một vấn đề được đưa ra biểu quyết tại QH, cần một trong bốn điều kiện:

1. có đề nghị của Chính phủ;
2. có đề nghị của UB Thường vụ QH;
3. có đề nghị của một UB chuyên trách liên quan trong QH;
4. có đề nghị của tối thiểu 20% số ĐBQH.

Chẳng hạn, do trong chương trình nghị sự của QH kỳ này (đã được thông qua tại phiên họp trù bị sáng 20/5) không có nội dung thảo luận dành riêng cho dự án bô-xít, nên về nguyên tắc QH sẽ không tiến hành bỏ phiếu về vấn đề này, nếu một trong bốn điều kiện trên không được đáp ứng.

Với yêu cầu có đề xuất của tối thiểu 20% ĐBQH, thì lại gặp một khó khăn: Ai sẽ đứng ra vận động các ĐB khác, khi mà đó có thể là một trong những điều đảng viên không được phép làm?

Bà Nguyễn Thị Bạch Mai, Phó đoàn ĐBQH Tây Ninh, nhận xét: “Nhiều ĐB muốn áp dụng quy định về đề xuất bỏ phiếu tín nhiệm, nhưng cơ chế không cho phép, vì để cần đủ 20% ĐB đồng ý thì ai là người khởi xướng? Luật không hướng dẫn cách làm, không bật đèn xanh nên khó thành hiện thực”.

Một cuộc tiếp xúc cử tri. (Nguồn ảnh: Người Đại Biểu Nhân Dân)

Nhìn sang các nước, ĐBQH nói chung được đảm bảo về đời sống; các chi phí để làm việc như văn phòng (ở nhà QH và địa phương), thư ký, bưu điện, điện thoại, Internet, tiếp xúc cử tri tại địa phương, nghiên cứu… đều được thanh toán.

Một số ĐB có điều kiện tìm hiểu cho biết, xét trong khu vực, một dân biểu Campuchia có thể hưởng mức lương 2.000 USD/tháng, dân biểu Indonesia: 4.000 USD/tháng, nghĩa là họ có thu nhập ổn định để toàn tâm toàn ý với công việc. Trong khi ở ta, có ĐB còn đang... thất nghiệp khi được bố trí làm ĐBQH.

Bên cạnh đó, điều tối quan trọng là ĐBQH phải có cái “uy” thật lớn: Một khi dân biểu phát biểu là được báo chí chú trọng đăng tải, và báo chí cũng sẽ chủ động gặp những cơ quan hay nhân vật liên quan để cật vấn, xem họ dự định giải quyết thế nào về vấn đề được ĐB nêu ra.

Từ đây, có thể thấy rằng, ngoài những cơ chế “bật đèn xanh”, tiếp sức, ĐBQH Việt Nam còn cần được tạo thêm nhiều điều kiện để có thể nâng cao chất lượng công việc làm người đại diện cho nhân dân.

• Đoan Trang